ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଲଙ୍କାରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିଗଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ହନୁମାନ୍ ଓ ଅଙ୍ଗଦ, ସୁନା ଦଣ୍ଡ ପରିଧାନ କରି, ଅତି ଅସ୍ତିର ହେଇଯାଇଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମା ସୀତା, ଯିଏ ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏଠାରେ କେବଳ ରାମାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଉଛି।” ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ରାମା ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।” ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଥିଲା, ସୀତା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ରାମା ଅନିୟତି ରହିଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଠିଥିବା କଥାର କାରଣରୁ, ରାମା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ; “ଆମେ ମରିଯିବା,” ବୋଲି ସେମାନେ ପୁନଃ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମା ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାର ନାଗରିକମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ; ଗୌତମୀ ଉପକୂଳରେ ପହଞ୍ଚି, ସମ୍ମତ ତପସ୍ୟା କରିବାରେ ଲଗିଲେ। ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଜଗତ୍ ଜନନୀ ସୀତା ପାଇଁ ଆଶା କରିଥିଲେ; ଏହି ଲୋକ ଜୀବନରୁ ଅନାସକ୍ତି ହୋଇ, ଗୌତମୀଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଇଥିଲେ। ରାମା, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ ଆସିଲେ; ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିବାରେ ଲଗିଲେ। ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ “ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ” ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦଶଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଚାହିଲା ପ୍ରତିଫଳ ମିଳେ; ସ୍ନାନ କରି ଦାନ ଦେଇଲେ ଏଠି ହଜାର ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ଗୌତମୀ ନଦୀର ପ୍ରତିରେ, ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ମହାର୍ଷିମାନେ ଏଠାରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ ଓ ଦୁର୍ଗତିରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏହି ହଜାର କୁଣ୍ଡରେ, ଭୂମିର ଦୟାରେ, ଏହି ମହାତପସ୍ୱୀ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିଲେ। ଗୌତମୀ ନଦୀର କୃପାରେ, ଯିଏ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ, ଏହି ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ସ୍ଥାନ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ କପିଳ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅଙ୍ଗିରସ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସଂହିକେୟମ୍ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଗୌତମୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରସ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମି ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ଭୂମି “ସଂହିକୀ” ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରିବାରେ ଲଗିଲା। ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, ଏହି ଭୂମି ସଂହିକୀ ଭାବରେ ଜଣାପଡ଼ିଛି। ଏପରେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପଛରେ ଏହି କଥା କହିଲେ, “ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୂମିକୁ ପୁନଃ ନେଇଯିଅ।” କିନ୍ତୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ କହିଲେ, “ନାହିଁ।” ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୂମିକୁ ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଭୂମି ନିଜର ଦିଆଯାଇଥିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଯିଏ ଏହି ଭୂମି ଗ୍ରହଣ କରେ— ଷାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ମଳର କୀଟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହି ପାପରୁ କିଛି ଉପରେ ନାହିଁ। ଏହା ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ପାପ; ତେଣୁ ଆମେ ପୁନଃ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ। ନିଜ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୂମି ପାଇଁ ଏହି ଅବସ୍ଥା, ତେଣୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୂମି ପାଇଁ କିପରି? ତଥାପି, ଆମେ କ୍ରୟ ଭୂମିକୁ ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ। ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲାପରେ, ଦେବମାନେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା କପିଳ ଗାଉଁ ଦେଇଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ଏହି ଭୂମିରେ, ଏହି ଗାଉଁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଠି, ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ଦେହଧାରଣ କରି ଉପସ୍ଥିତ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିଲେ। କପିଳ ଗାଉଁ ସଂଗମ ଏଠି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏଠି, ଦାନ ଜଳରୁ, କପିଳ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଭୂମି ଦାନରୁ ମଧ୍ୟ, ଗାଉଁ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଋଷି, ବିନିମୟ କରି, ଜଗତର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏଠି ଯେଉଁଠି ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଏହା “ଗୋତୀର୍ଥ” ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏଠି ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଦାନ ଦେଇଲେ, ଭୂମି ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ଗଙ୍ଗା ସଂଗମକୁ “କପିଳ ସଂଗମ” ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଏଠି ଶଂଖହ୍ରଡ଼ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଶଂଖ ଓ ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଜନମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠି ଆମେ ଏକ ଘଟଣା କଥା କହିବି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ: କୃତୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ ସାମ ଗାୟକମାନେ ଥିଲେ। ବିଶ୍ୱ ଅଣ୍ଡର ଭଣ୍ଡାରରୁ ଜନ୍ମିତ ବହୁ ରୂପର ରାକ୍ଷସମାନେ, ଶକ୍ତିରେ ମଦ ହୋଇ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଆସିଗଲେ। ତାପରେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଜଗତର ଶିକ୍ଷକ, ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲି। ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ, ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି ତୟାରି ହେଲେ। ଚକ୍ରରେ ରାକ୍ଷସମାନେ କଟି, ଶଂଖକୁ ପୂରିଲେ। ପରେ, ପୃଥିବୀରୁ କଣ୍ଟକ ନଶ୍ଟ କରି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଶତ୍ରୁତା ଦୂର କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ହରି ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଶଂଖକୁ ପୂରିଲେ। ଏପରେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶଂଖର ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ସ୍ଥାନ “ଶଂଖତୀର୍ଥ” ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କ୍ଷେମ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପୁଣ୍ୟମୟ, ସ୍ମରଣ କଲେ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଧନ ଓ ପୁତ୍ର ବୃଦ୍ଧି କରେ। ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପାଠ କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; ଏଠି, ମୁନି, ଦଶ ହଜାର ତୀର୍ଥ ସମାନ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ।