ସମସ୍ତେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଦିନ ପରେ, ନିମ୍ନ ମନୋଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କିଛି ଅପବାଦ ଚାଲିଆସିଲା। ଏହି ଭାରୀ ଓ ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲା, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ କାନରେ ପଡିଲା। ଏହି ଅପବାଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଅଜନ୍ମା ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, କାରଣ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗକୁ ମଧ୍ୟ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାମୁନି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ଭୟବଶତଃ କଲେ, କାରଣ ବଡ଼ମାନେ ଦିଆଥିବା ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିହେବ ନାହିଁ। ଏଭଳି କିଛି ଦିନ ପରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞାରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ, ଲବ୍ ଓ କୁଶ, ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ପରି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ସ୍ୱରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ଗାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର, ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାଇ ଯଜ୍ଞା ବେଦି ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଙ୍କୃତ। ଏହି ଦୁଇଜଣ, ମା ଭୈଦେହୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ଆନ୍ୟାୟ କ୍ରମେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଗୋଦେ ବସାଇ ଶ୍ରୀରାମ ପୁନିପୁନି ଅଙ୍କଲାଗିଲେ, କାରଣ ଏହି ଜନ୍ମସାଗରରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସନ୍ତାନଙ୍କ ସ୍ନେହ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଶାନ୍ତିର କାରଣ। ସେ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଅଙ୍କଲାଗି, ଚୁମ୍ବନ କରି, ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ। ତାପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଚିନ୍ତାରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଲଙ୍କାରେ ରହୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ୍, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନରମାନେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ସୁନ୍ଦର ସୁନ୍ଦର ଶୋଭା ପିନ୍ଧିଥିବା ହନୁମାନ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମାଟିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସୀତା ମାଆ କେଉଁଠି? ଏଠି ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଯାଉଛି।" ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ କହିଲେ, "ସୀତାଙ୍କୁ ରାମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।" ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସୀତା ପରିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ଅପରିହତ ରହିଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଠିଥିବା କଥା ଦ୍ୱାରା, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; "ଚଳ, ଆମେ ମରିଯିବା," ବୋଲି ସେମାନେ ପୁନି ଗୌତମୀକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମ, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଜଗତ୍ ଜନନୀଙ୍କ ଲାଗି ଅନୁରାଗରେ ଲିନ ହେଲେ, ସାମ୍ସାରିକ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ଗୌତମୀଙ୍କ ସେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ତିନି ଲୋକର ନାଥ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହ ଏଠାକୁ ଆସି, ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ। ହଜାର ଲୋକର ସମ୍ମିଳନରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏଠି ଘଟିଥିବା ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଯାହା ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ ଦଶଟି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଏ; ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ହଜାରଗୁଣି ଫଳ ମିଳେ। ପବିତ୍ର ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ, ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ମହାମୁନିମାନେ ଏଠି ଏକ ମହା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଓ ଦୁର୍ଗତିରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟକ କୁଣ୍ଡରେ, ଭୂମି ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଇଥିଲେ। ଗୌତମୀ ନଦୀ, ଯାହା ରାକ୍ଷସ ନାଶିକା, ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ହେଲା। ଏଠି କପିଳ ତୀର୍ଥ ନାମରେ ବିଶ୍ୱେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ସୈଂହିକେୟମ୍ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ, ମହାମୁନି ଅଙ୍ଗିରସ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମି ଦାନ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ; ସେଇ ଭୂମି ସୈଂହିକୀ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନିଗଳିଦେଉଥିଲା। ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏହି ଭୂମି ଫେରାଇ ନେବାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମନା କରିଦେଲେ। ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହିଲେ, ଯେ କେବଳ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୂମିକୁ ପୁନଃ ନେବା ଅପରାଧ, ଏହା ନିଜେ ଦିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଦେଲେ, ଏହି ଦୋଷ ସମାନ। ଏପରି କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଳ କୀଟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ନାହିଁ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ପାପ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଉଥିବାରୁ, ଆମେ ଏହି ଭୂମି ନେବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ। ଯଦି ନିଜ ଦିଆ ଭୂମି ପାଇଁ ଏହି ଦଣ୍ଡ, ତେବେ ଅନ୍ୟର ଦିଆ ଭୂମି ନେଲେ କି ହେବ? ତଥାପି, ଆମେ ଏହି ଭୂମି କ୍ରୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲୁ। ଏହି ମନ୍ଥନ ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର କପିଳ ଗାଈ ଦାନ କଲେ। ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ, ଏହି ଭୂମି ସ୍ଥଳରେ, ସେଠାରେ ଦେବତା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେହୀ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଉଛନ୍ତି। କପିଳ ଗାଈ ସହିତ ଏହି ସଂଗମ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏଠାରେ ଦାନ ଜଳରୁ ଏକ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା କପିଳ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଉପଜାଉ ଭୂମି ଦାନ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଗାଈ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ମୁନି ଏହି ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ରକ୍ଷା କଲେ। ଏଠି ଯେଉଁଠି ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ଗୋତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ। ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ଭୂମି ଦାନ ଫଳ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗା ସଂଗମକୁ କପିଳ ସଂଗମ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ଶଂଖହ୍ରଡ଼ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠି ଶଂଖ ଓ ଗଦା ଧାରୀ ଭଗବାନ ବସିଛନ୍ତି।