ଶାସ୍ତ୍ରଗ୍ୟମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସାହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; କେବଳ ଏହାର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ସଉଖ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ଶ୍ରୀରାମ ମହାସମୁଦ୍ର ଉପରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରି, ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କଲେ ଓ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଶତ୍ରୁମାନୋ କୁ ଧନୁଷ୍ବାଣରେ ବଧ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଲୋକପାଳମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଓ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ସାମ୍ନାରେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଵୈଦେହୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ କଲେ: “ଆସ, ବୈଦେହୀ; ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ, ମୋର ଆଙ୍କୋଳ ଉପରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ।” ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ହନୁମାନ କହିଲେ, “ନାହିଁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ବୈଦେହୀ ଓ ଆମ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଏକାସାଥି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବା ଉଚିତ।” ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ଭାଇ, ବୋନ୍, ମାତା ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସୀତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧତା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ଶୁଭ ଦିନେ, ତାଙ୍କୁ ଆଙ୍କୋଳ ଉପରେ ବସିବା ଅଧିକାର ମିଳିଲା; ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଉପରେ କାହାର ସନ୍ଦେହ ଅଛି? ତଥାପି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ କଥା ଚାଲିଥିଲା, ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର; ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ ଅବହେଳା କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ରାମ ଓ ଜାମ୍ବବାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ; ଦେବମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ, ତାପରେ ସୀତା ରାଜାଙ୍କ ଆଙ୍କୋଳ ଉପରେ ବସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶୋଭାମୟ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ବାସ ପାଇଲେ। ସମସ୍ତେ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଓ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ରହିଲେ; କିଛି ଦିନ ପରେ, ନିଚ ଲୋକମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଅଭିଯୋଗ ଚାଲିଲା। ଏହି ଭାରି ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣି, ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; କାରଣ, ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦ ମଧ୍ୟ ସହିନଥାନ୍ତି। ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ନିର୍ଦୋଷ ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଲେ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ଭୟବଶତଃ କଲେ, କାରଣ ବଡ଼ମାନେ କହିଥିବା କଥା ଅମାନ୍ୟ କରିହେବ ନାହିଁ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ; ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଲବ୍ ଓ କୁଶ, ନାରଦ ମୁନି ପରି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ପରି ମଧୁର ରାମାୟଣ ଗାଇଲେ। ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାଇ ଏହି ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ଏବଂ କ୍ରମେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରାଗଲା। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଙ୍କୋଳ ଉପରେ ବସେଇ, ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସନ୍ତାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିର କାରଣ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଚୁମ୍ବନ ଓ ଦୟା କରୁଥିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଘନଘନ ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ, ଲଙ୍କାବାସୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ୍ ଓ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାକୁ ନ ଦେଖି, ହନୁମାନ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଚମକିଗଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମାଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମା ସୀତା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏଠାରେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।” ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ କହିଲେ: “ତାଙ୍କୁ ରାମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।” ଲୋକପାଳମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଓ ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ସୀତା ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଅବ୍ୟାକୁଳ ରହିଲେ। ଲୋକମୁଖରୁ ଉଠିଥିବା କଥା ଦ୍ୱାରା, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ; “ଆମେ ମରିଯିବା,” ବୋଲି ସମସ୍ତେ ପୁଣି ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମ ଓ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗୌତମୀକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ପୁନିପୁନି ମା ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ଏହି ସଂସାର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ଗୌତମୀ ସେବାରେ ମନ ଲଗାଇଥିଲେ। ତିନି ଲୋକର ନାଥ ରାମ ଭାଇ ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା କଲେ। ହଜାର ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ତିନି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ସ୍ଥାନ ସାହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଦଶଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ହଜାର ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ପବିତ୍ର ଗୌତମୀ ତଟରେ, ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦ ରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏହି ହଜାର ତଳା ପୋଖରୀରେ, ଭୂମି ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କଲେ। ରାକ୍ଷସ ନାଶିନୀ ଗୌତମୀ ନଦୀର କୃପାରେ, ସାହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ହେଲା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ କପିଳ ତୀର୍ଥ, ଅଙ୍ଗିରସ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ସୈଂହିକେୟମ୍ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରା ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତେବେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମି ଦାନ କରିଥିଲେ। ପରେ, ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ; ଏହି ଭୂମି ସୈଂହିକୀ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏଠାରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲେ। ସେଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କୁ ଏହି ବିଷୟ ଜଣାଇଲେ, କାରଣ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଲେ ଏହା ସୈଂହିକୀ ଭୂମି। ତେବେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି କହିଲେ: “ଯେଉଁ ଭୂମି ଦିଆଯାଇଛି, ସେଉଁଠାରୁ ନେଇଯିଅନ୍ତୁ।” କିନ୍ତୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ କହିଲେ: “ନାହିଁ।” ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ କେବେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୂମି ପୁନଃ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନିଜେ ଦେଇଥିବେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଦେଇଥିବେ; ଯେଉଁଠି ଭୂମି ଦଖଲ କରାଯାଏ, ନିଜ ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦାନ ଯେଉଁଠି ହେଉଛି...