ଏହି କଥାଟି ବହୁତ ପୂଜ୍ୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା। ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ କେବେ କୌଣସି ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଥିଲା ନାହିଁ। ସେଠାରେ କେହି କେହିଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇଯିବାର ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ଏହି ରାଜା ଏକ ପୁଅ ଆଶା କରି, ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଭକ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭଗବାନ ମହେଶ୍ଵର ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଗୌତମୀ ନଦୀ ତଟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ମହେଶ୍ଵରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା। ରାଜା ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଭବଙ୍କୁ ପୁଅ ଦେବାକୁ ବିନତି କଲେ। ଭବ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, କହିଲେ: “ମୋ ତୃତୀୟ ନୟନକୁ ଦେଖ।” ରାଜା ଭବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନ ଦେଖିଲେ। ସେ ନୟନର ଅଲୌକିକ ତେଜରୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି ମହିମା। ସେଇ ମହିମା ପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହିମ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କଲେ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେଠି କ’ଣ ଅସମ୍ଭବ? ଯେଉଁଠାକୁ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ପୁଅ ଲାଭ କରି, ରାଜା ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୟଙ୍କର ପାପ, ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଓ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ। ଭବ ତାଙ୍କର ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ ଓ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ “ଭବତୀର୍ଥ” ନାମ ଦେଲେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଭବଙ୍କ କୃପାରେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ମଧ୍ୟ ପୁଅ ପାଇଥିଲେ। ମହିମା ଗୌତମୀ ତଟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭବତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସପ୍ତତିଟି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ବୋଲାଯାଏ। କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବ ଶୁଭ ଲାଭ କରେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଓ ଏହାର ମହିମା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଅଛି। ଏହି ସମୟରେ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ମହାସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରି, ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କଲେ, ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ। ବିଜୟ ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ଲୋକପାଳମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ଓ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଉପସ୍ଥିତିରେ କହିଲେ: “ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛ, ମୋର କୋଳେ ଆସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।” ଏହି ସମୟରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ହନୁମାନ କହିଲେ, “ନାହିଁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ବୈଦେହୀ ଓ ଆମ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାସାଥି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବା ଉଚିତ।” ଏଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଭାଇ, ମାଆଁ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ରାମ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏକ ଶୁଭ ଦିନରେ, ସିତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ କୋଳେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ କୁହାଗଲା। ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଉପରେ କାହାର ନିଜର ଦ୍ୱନ୍ଦ ଥିଲା ନାହିଁ। ତଥାପି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅପବାଦ ଚାଲିଥିଲା, ତାହା ଦୂର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ଲୋକମାନଙ୍କ କଥା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ରାମ ଓ ଜାମ୍ବବାନ୍ ସିତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ; ଦେବତାମାନେ ଶୁଭ କାମନା କଲେ; ସିତା ରାମଙ୍କ କୋଳେ ବସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶୁଭ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ ଓ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ନିତ୍ୟ ଖୁସି ଓ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ଏକ ଅପବାଦ ଚାଲିଗଲା, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ସେହି ଅପବାଦ ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କ ଅପରାଧହୀନ ସିତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ, କାରଣ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଅପବାଦ କେବେ ମାନାଯାଏ ନାହିଁ। ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସିତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଲେ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେ ଏହା କଲେ କାରଣ ବଡ଼ମାନେ ଦିଆ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏପରେ କିଛି ଦିନ ପରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଲବ୍ୟ ଓ କୁଶ, ନାରଦ ମତି ଗାୟକ ମନ୍ଦ ଧ୍ୱନିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ଗାଇଲେ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ। ଦୁଇଁଜଣ, ଭୀର ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ପୁଅ, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲେ ଓ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ବସାଇ, ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଏହି ଜଗତର ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସନ୍ତାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିର କାରଣ। ରାମ ପୁଅମାନେଠାରେ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ, ଚୁମ୍ବନ ଓ ସ୍ନେହ କରିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ, ଯିଏ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ; ଦେଖିଲେ ସିତା ନାହାନ୍ତି, ହନୁମାନ ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମାତା ସିତା କେଉଁଠି? ରାମ ବ୍ୟତୀତ କେହି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।” ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ କହିଲେ: “ସିତାଙ୍କୁ ରାମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।” ଲୋକପାଳମାନେ ଦେଖିଥିବା ବେଳେ, ଏହି ମହିଳାଙ୍କ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଉଥିଲା, ସିତା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତଥାପି ରାମ ଅବିରତ ରହିଲେ। ଲୋକମୁଖରୁ ଉଠିଥିବା କଥା ପାଇଁ, ରାମ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତେ “ମୁଁ ମରିଯିବି” ବୋଲି ଗୌତମୀ ତଟକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାମ ଓ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଗଲେ; ଗୌତମୀ ତଟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ସିତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ନିଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ସଂସାରର ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗୌତମୀ ସେବାରେ ମନ ଲଗାଇଲେ। ତିନି ଲୋକର ନାଥ ରାମ ଭାଇ ସହିତ ଗୌତମୀ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ସ୍ନାନ କରି, ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା କଲେ। ହଜାର ଲୋକ ଘେରିଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେଠାକୁ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ବୋଲି ପରିଚିତ।