ପ୍ରଭୁ ଶିବ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ତୁମେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ହେବା। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦେବଲୋକ, ମୃତ୍ୟୁଲୋକ କିମ୍ବା ପାତାଳ ରେ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋ ସିଂହ ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ ତୁମେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିବେ। ଏଠି ଏକ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଆନନ୍ଦ ତୀର୍ଥ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା ଭାଗ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଧନ ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ। ଏଠାରେ ଗୌତମ ଋଷି ପାଞ୍ଚ ହଜାର ତୀର୍ଥର କଥା କହିଥିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପାଠ କଲେ, ମନୋବାଞ୍ଛା ସଫଳ ହୁଏ। ଏଠି ଶିବ ନିବାସ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନନ୍ଦୀ ସଦା ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ନନ୍ଦୀତଟ ବୋଲାଯାଏ, ଏଠାର ତୀର୍ଥକୁ ଆନନ୍ଦ ବୋଲାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏଠିକୁ ଭବତୀର୍ଥ ବୋଲାଯାଏ, କାରଣ ଏଠି ଭବ ନିଜେ ବସିଥାନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ। ଏବେ ମୁଁ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ, ଶୁଭ କଥା କହିବି—ସୂର୍ୟବଂଶର ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାଳକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତିନି ପଞ୍ଚତିସ୍ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଥିଲେ—ଯେତେବେଳେ ମୋର ଯୌବନ ହରାଯିବ, ନାହିଁଲେ ପ୍ରିୟ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ବିୟୋଗ ହେବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ଏହି ଆଚରଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଉତ୍ପନ୍ନଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ। ସେ ଏକାନ୍ତରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ଧନ ହାରାଇ ଥିଲେ, ତଥାପି ରାଜ୍ୟ କରିବାବେଳେ କେବେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶାସନରେ କେବେ ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରିବାରରେ ବିରୋଧ ହେଉନଥିଲା; କେବେ ଆତ୍ମୀୟ ବିୟୋଗ ହେଉନଥିଲେ। ଏମିତି ଏକ ସମୟରେ, ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ, ସେ ରାଜା ଏକ ବୃହତ୍ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଭଗବାନ୍ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ବରାଦାନ ଦେଲେ। ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ମହେଶ୍ୱର ଦେବ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଭବଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ମାଗିଲେ। ଭବ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, “ମୋର ତୃତୀୟ ନୟନକୁ ଦେଖ।” ତେଣୁ ରାଜା ଭବଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନ ଦେଖିଲେ। ସେଇ ନୟନର ତେଜରୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ମହିମା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଓ ମହିମ୍ନ ଷ୍ଟୋତ୍ର ରଚନା କଲେ। ଭଗବାନ୍ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଖୁସି ହେଲେ, କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ; ଯାହାକୁ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ରାଜା ଏହି ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ମାଗିଲେ, ଯାହା ମହାପାପ, ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଓ ବିପଦରେ ପୀଡିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର। ଭବ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ମନୋବାଞ୍ଛା ପୂରଣର ଶକ୍ତି ଦେଲେ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଭବତୀର୍ଥ ବୋଲାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଭବଙ୍କ କୃପାରେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ପୁତ୍ର ପାଇଲେ। ମହିମା ଗୌତମୀ ତୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏଠିକୁ ଭବତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏଠି ସପ୍ତତି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଏଠି ଏକ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ ଅଛି; କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଶୁଭ ଲାଭ କରେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ, ବଡ଼ ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ବନେଇ, ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କରି, ରାବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ବାଣରେ ମାରିଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ରାମ, ବିଶ୍ୱରକ୍ଷକମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିବାବେଳେ, ସୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ବୈଦେହୀ, ତୁମେ ଅଗ୍ନି ପରିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲ; ଆସ, ମୋ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲୁ।” ତାପରେ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ହନୁମାନ କହିଲେ, “ନାହିଁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ବୈଦେହୀ ଓ ଆମ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଏକାଠି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବା।” ଏଠି, ସମସ୍ତ ଭାଇ, ମାତା ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ, ସୀତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଘୋଷିତ କରାଗଲା। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ଅତି ଶୁଭ ଦିନରେ, ସୀତା ରାମଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଉପରେ କେଉଁଠି ସନ୍ଦେହ ଥାଏ? ତଥାପି, ଲୋକମଧ୍ୟରେ ଓ ନିଜ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଇ ଅପବାଦ ଦୂର କରିବା ଦରକାର; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅବିଶ୍ୱାସ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ରାମ ଓ ଜାମ୍ବବାନ ସୀତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ, ଏବଂ ସୀତା ରାମଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଶୀଘ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଲାଭ କଲେ। ସମସ୍ତେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ଏକ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅପବାଦ ଶୁଣିଲେ। ସୀତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏହି ଭାରୀ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନେ ଅସତ୍ୟ ଅପବାଦ ସହି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ କନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ କନ୍ଦିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସେ ଭୟରେ କଲେ, କାରଣ ବଡ଼ମାନେ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିହେବ ନାହିଁ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ଅତି ମହାନ ପୁତ୍ର ଆସିଲେ। ଲବ ଓ କୁଶ, ନାରଦ ମାନେ ପରି ଗାୟକ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ଗାଇଲେ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ପରି ମଧୁର ସ୍ୱରରେ। ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କୃତ୍ୟ ଗାଇ, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କର ଗୁଣରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର, ବୀର ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କୁ ଆଣାଯାଇ, କ୍ରମେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରାଗଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସାଇ, ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଏହି ଜଗତର ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ, ସନ୍ତାନଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିର କାରଣ। ରାମ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସଦା ମମତା ଓ ଚୁମ୍ବନ ଦେଇ ଲାଡ଼ କରୁଥିଲେ।