ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଭକ୍ତ ମହାପ୍ରୟାସରେ ଶିବ, ଜନାର୍ଦନ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ । ଯେଉଁ ଜଣେ ଅପମୃତ୍ୟୁ ବା କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ି, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମୟର ଅଧୀନ ହୋଇ, କଣ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ କି? କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାର ସେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ଜଗତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁହଁ ଫେରାନ୍ତି, ସେ ଅନେକ ବେଦୀକ ଯଜ୍ଞ କରି, ପ୍ରଚୁର ଦାନ ଦେଇ, ଏଠାକୁ ବେଦୀକ କ୍ରିୟାର ଦ୍ୱୀପରୂପେ ପରିଣତ କଲେ । ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱୀପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଉର୍ବଶୀ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି; ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିଥାନ୍ତି । ସେଠାରେ ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞର ସ୍ମୃତି ହୁଏ । ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବେଦୀକ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଏଇଲତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଏହାକୁ ପୁରୂରବ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ବାସିଷ୍ଠ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାମ ରହିଛି; ଏଠାରେ ଚ୍ୟାନେଲର ବିଭାଜନ ଅଛି, ଯାହା ରାଜା ଏଇଲଙ୍କ ଶାସନରେ କୌଣସି ଯଜ୍ଞରେ ହୋଇନଥିଲା । ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଚ୍ୟାନେଲ ବିଭାଜନ, ବାସିଷ୍ଠ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିଲା । ଏହି ବିଭାଗ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ; ସେଠାରେ ସାତଶେ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ଚ୍ୟାନେଲ ବିଭାଗରେ ସ୍ନାନ କରି ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ, ସେ ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେବେ ଅବନତି ହୁଏ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି । ଏହିପରେ, ଯେଉଁ ତୀର୍ଥକୁ ନନ୍ଦୀତଟ ବୋଲି ବେଦବିଦ୍ୟାଳୁ ଜାଣନ୍ତି, ତାହାର ମହିମା ବିଷୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ । ଏଠି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଧନୁର୍ବେଦ ଶିକ୍ଷା ନିୟମିତ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ । ସେ ଜୀବଙ୍କ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଶିଖି, ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ । ଏହିପରେ ବୃହସ୍ପତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର ପ୍ରିୟା ତାରା, ଯିଏ ରତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଘରକୁ ଯାଇ, ତାରାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷାମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆବୃତ୍ତ ହେଉ ନାହିଁ, ସେ କେବେ ଏକାକୀ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ ନାରୀଙ୍କୁ ଚାହିଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଏପରି ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିଏ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଅନୁବଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏହି କାରଣରୁ ଏକ ସତୀ ନାରୀ କେବେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏକ ଉତ୍ତମ କୁଟୁମ୍ବର ନାରୀ, ନିଜ ଲଜ୍ଜା ଭୟରେ, ସାବଧାନରେ ନିଜ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି କୌଣସି ପରିଚାରିକା ଦେଖିଲେ, ସେ ସତ୍ବରା ଉଠିଯିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ବୃହସ୍ପତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୟାନକ ଶାପ ଦେଲେ ଓ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍କର୍ମ ପାଇଁ ଉପାଳମ୍ଭ କଲେ । ନିଜ ପ୍ରିୟା ଅନ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେବା ଦେଖି କିଏ ଶାନ୍ତ ରହିପାରିବ? ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେବତା ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ । ଚନ୍ଦ୍ର କେବେ ଶାପ, ଅସ୍ତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନାଶ ହେଉନାହିଁ । ଏପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାଙ୍କୁ ନେଇ ନିଜ ରାଜମହଳରେ ରଖିଲେ ଓ ଅନେକ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ରୋହିଣୀ ସହିତ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଭୋଗ କଲେ । ସେ ସମୟରେ ଦେବତା, କ୍ରୋଧ, ଶାପ, ମନ୍ତ୍ର, ରାଜା, ଋଷି, ମଧ୍ୟସ୍ଥତା, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଫେରାଇ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜୀବ ନୀତିର ମାର୍ଗ ସ୍ମରଣ କଲେ । ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆତ୍ମସମ୍ମାନକୁ ପଛକୁ ରଖି, ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଅପମାନ ମଧ୍ୟ ସହିଥାଏ; କାରଣ ନିଜ ଲାଭ ହାରାଇବା ମୂର୍ଖତା । ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି; ଅବିବେକୀ ଓ ଅଭିମାନୀ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବୃହସ୍ପତି ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଠାରେ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଦେଲେ । କବି ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବସାଇଲେ ଓ କାରଣ ପଚାରିଲେ । ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ଆସିଲେ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହି ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଅପହରଣର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ । ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କବି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ଅପରାଧ ଶୁଣି ଅପରାଧ ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ଫେରି ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ, ପାନ, ଶୟନ କିମ୍ବା କଥା କରିବିନାହିଁ । ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଆଣ, ସମ୍ମାନ କର, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟଦ୍ରୋହ ପାଇଁ ଶାପ ଦିଅ, ଏବଂ ତାପରେ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି ।" ଏପରି କହି, ଦୈତ୍ୟଗୁରୁ ଶୁକ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ଅନେକ ବର ପାଇଲେ । ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଶୁକ୍ର ଓ ଜୀବ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ ଓ ଶୁକ୍ର ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଶାପ ଦେଲେ, "ତୁମେ ଅପରାଧ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛ; ଏହିପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର, କୁଷ୍ଠରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉ ।" ଏହି ଶାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ମୃଗଚିହ୍ନ ହେଲେ । ଶିଷ୍ୟ, ଶ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଦ୍ରୋହ କରି କିଏ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏଭଳି ଏହି ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମହିମାର ଅଦ୍ଭୁତ ଗାଥା ଅତୀତ ଦିନରୁ ଆମ ପାଖକୁ ଆସିଛି ।