କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ କଣ୍ୱ ଋଷି ଏକ ବଳିଦାନ କ୍ରମରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ପାଇଁ ତିଆରି ହେଉଥିଲେ । ସେ ବଳିଦାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ହାତରେ ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ନିଭିଯାଇଥିଲା । ଏହି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଘଟଣା ଦେଖି କଣ୍ୱ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, କଣ କରିବେ ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ବିପ୍ରଳମ୍ବ ଓ ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା । ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ବଳିଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ନିଭିଯାଇଥିଲା, ସେ ବୁଝିଲେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି ଆଣିବା ଦରକାର, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକ ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ସଂମତି । କିନ୍ତୁ, କେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ବଳିଦାନ ଦେବେ, କେଉଁଠି ନୂତନ ଅଗ୍ନି ଆଣିବେ—ଏହି ଭାବନାରେ ସେ ମନୋମନ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା: “ଏଠାରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନେଉନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେଠିଏ ଚାଲିବ ।” ସେହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର କହିଲା, “ଯେତେବେଳେ କାଠ ଅର୍ଧ-ଦଗ୍ଧ ଅଛି, ବଳିଦାନ ଦିଅ ।” କଣ୍ୱ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ପୁଣି କହିଲା: “ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ହେଉଛି ହିରଣ୍ୟ, ବାପା ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଅ । ପୁଅ ପାଇଁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହା ବାପାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତି ଦିଏ । ପିତାକୁ ଦିଅ, ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଦିଅ; ଏହା କୋଟିଗୁଣିଆ ସୁଖ ଦେଉଛି ।” ଏହି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷି ଧର୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁଠି ପୁଅକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ବାପାଙ୍କୁ ମିଳେ । ସନ୍ତାନ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାମର ଫଳରେ, ପିତାମାତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହି କଥା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ । ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଦିଆଯାଏ, ତାହା କୋଟିଗୁଣିଆ ଫଳ ଦେଉଛି । ଏହି କଥା କଣ୍ୱ ତୀର୍ଥରେ ପୁଣି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା କୁହାଗଲା । ଏହି ତୀର୍ଥ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଠାରୁ ବଡ଼ ଫଳଦାୟକ ହେଲା । ଏଠାରେ ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ କଲେ, ସମସ୍ତ ଫଳ କୋଟିଗୁଣିଆ ମିଳିଥାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ କୋଟିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିୟ, କଣ୍ୱ ଓ ହିରଣ୍ୟ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାତି ଭିତରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେଠି କୋଟିତୀର୍ଥ ରହିଛି, ଯାହା କୋଟି ତୀର୍ଥର ଫଳ ଦେଉଛି । କୋଟିତୀର୍ଥର ମହିମା ବାଣୀଶ୍ୱର (ବାଚସ୍ପତି) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ଭାବେ କରାଯାଏ, ଗୋଦାବରୀ ମହିମା ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଥିରେ କୋଟିଗୁଣିଆ ଫଳ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଏକ ଗାଈ ଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଥିରେ କୋଟି ଗାଈର ଫଳ ମିଳିଯାଏ । ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଦେଶ ଦାନ କଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବ ସହିତ, ସେଉଁଥିରେ ମଧ୍ୟ କୋଟିଗୁଣିଆ ଫଳ ମିଳେ । ଗୌତମୀ ତଟର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରୁ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଏ । ଏଠାରେ ମୁନିମାନେ ଉନଚାଳିଶି (୪୯) ତୀର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକରୁ ଏକ କମ ଅଛି । ଏଠାରେ କଥା ଆସେ ନରସିଂହ ତୀର୍ଥର, ଯାହା ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଛି । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ, ପୁଅ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଅନ୍ଧକାର କରିଦେଇଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ସଭା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଖମ୍ଭାରୁ ନରସିଂହ ରୂପେ ଭଗବାନ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ । ନରସିଂହ ଦେବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଉଡ଼ାଇଦେଲେ । ପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନବମାନେକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାବେ ବଧ କଲେ । ତଳ ଲୋକର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ପୃଥିବୀକୁ ଆସି ପାହାଡ଼ରେ ଥିବା ଦାନବମାନେକୁ ବଧ କଲେ । ଏହି ପ୍ରଭୁ ଜନ୍ତୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ଦୂର୍ବଳ ଦାନବମାନେକୁ ନିଜ ନଖ ଓ କେଶର ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କଲେ । ସେ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ପବନରେ ବିହାର କରୁଥିବା ଓ ଆଲୋକ ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦାନବମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଦଳିଦେଲେ । ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଦାନବ ଗର୍ଭର ଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥାର ଗର୍ଜନ ସମାନ ଶବ୍ଦ ହେଲା । ଏଭଳି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଙ୍ଗ ଓ ତାଳିରେ ଅସୁରମାନେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦାନବକୁ ବଧ କରି, ହରି ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଡଣ୍ଡକ ରାଜାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଅମ୍ବର୍ୟ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଦେହର କମଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ହରି ଓ ଦାନବପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଏବଂ ଉତ୍ତର ତଟରେ ହରି ତାହାକୁ ବଧ କଲେ । ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏହି ନରସିଂହ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ । ଏହି ତୀର୍ଥ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଛି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବାରଣ କରେ । ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେହି ହରି ସମାନ ନୁହେଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ନରହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳ—କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ମହାତୀର୍ଥ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥ କୋଟି ତୀର୍ଥର ଫଳ ଦେଉଛି । ଏହି ତୀର୍ଥର ନାମ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ନରସିଂହ ସ୍ୱୟଂ ବିରାଜିତ, ସେଠାରେ ସେବା କରିବାର ଫଳ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ ?