ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୁଇ ଅପ୍ସରା, ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଶିଗଲେ, ସେମାନେ ଏକ ଶାପରେ ପଡି ତୁରନ୍ତ ନଦୀର ଆକାର ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ପରେ ଦୁଇଟି ନଦୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ହେଲା, ଏବଂ ତା’ଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅସୁଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶିବଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି; ସେଠି ସ୍ଥିତ ଥିବା ଶିବ ଦେବ, ସକଳ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ କୋଟିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ବି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠି କୋଟିଶ୍ୱର ଦେବତା ବିଦ୍ୟମାନ; ଏଠି କରାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏଠାରେ ଦୁଇ କୋଟି ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏଠିରେ ଏକ ଚମତ୍କାର କଥା ଅଛି, ଯାହା ମୁଁ କହିବି; ଓ ନାରଦ, ତୁମେ ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ। କଣ୍ବଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ବାହ୍ଳୀକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। କଣ୍ବ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋକମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ମହାନ ବୋଲି ମାନେ, ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ସେ ତାଙ୍କର ବେଦଜ୍ଞାନୀ ପତ୍ନୀ ସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସି, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ସେ ସଦା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହୁଥିଲେ; ଏକ ହବି ଅଗ୍ନିକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ହବି ଦେବା ପାଇଁ ସେ ହାତରେ ହବି ନେଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ଅଚାନକ ନିବା ହେଲା। କଣ୍ବ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ—ଏବେ କଣ କରିବି? ମନରେ ଭାବି, ସେ ବଡ଼ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ। ଦୁଇଟି ହବି ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ନିବାଇଯିବାରୁ, ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନି କେଉଁଠୁ ଆଣିବି, ବେଦ ଓ ଲୋକ ଦୁହିଁ ଅନୁସାରେ? କଣ୍ବ ଏହିପରି ଭାବୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ—"ଏଠି ଆଉ ଅଗ୍ନି ନେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନିକଟରେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଅଂଶ ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ହେବ।" "କାଠ ଅର୍ଦ୍ଧ ପୁଡ଼ିଥିବା ବେଳେ, ହବି ଦିଅ," ଦେବସ୍ୱର କହିଲେ। କଣ୍ବ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ସ୍ୱର ପୁନି କହିଲେ—"ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ହେଉଛି ହିରଣ୍ୟ; ପିତା ମଧ୍ୟ ସେଇ ପୁଅ; ପୁଅକୁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ପ୍ରିୟ ପାଇଁ, ସେଥିରେ ପିତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ।" "ପିତାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏହା କୋଟି ଗୁଣ ଫଳ ଦେଉଛି।" ଏହିପରି ଦେବସ୍ୱର କହିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ନୀତି ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସମସ୍ତେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଦାନ ପୁଅକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେଥିରୁ ପିତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକାରରେ, ପିତାମାତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଉଚିତ୍ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଏହା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ନୀତି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମାନ୍ୟ; ଏଠି ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ। ଏଠି ମନସିକ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂରିଯାଏ, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ଏହି କଣ୍ବ ତୀରେ ପୁନି ସେଇ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଶୁଣାଗଲା। ଏହି ତୀର ତାହାର ପୁଣ୍ୟରେ ମହାତୀର ହେଲା; ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଠାରୁ ଏଠି ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ। ଏଠି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦି—ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଫଳ କୋଟି ଗୁଣ ହୋଇ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ଲୋକମାନେ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କୋଟି ଗୁଣ ଫଳ ଦେଉଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କୋଟିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା—ଅଗ୍ନିୟ, କଣ୍ବ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବଂଶଜ ୱାଣୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ—ସେଇଠାରେ କୋଟିତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା କୋଟି ତୀର୍ଥର ଫଳ ଦେଉଛି। କୋଟିତୀର୍ଥର ମହିମା ବାଣୀଶ୍ବର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠି କରାଯାଉଥିବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେଭଳି ହେଉ, ଗୋଦାବରୀ ଦୟାରେ ସବୁ କୋଟି ଗୁଣ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ଯଦି କେହି ଏକ ଗାଈ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କରେ, ସେ କୋଟି ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ। ଏଠି ପବିତ୍ର ହୋଇ ଯଦି ଜମି ଦାନ କରାଯାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ସେ କୋଟି ଗୁଣ ଫଳ ପାଏ। ଗୌତମୀ କୂଳରେ ସମସ୍ତେ ପିତୃଦାନ କରିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅନନ୍ତ ଫଳଦାୟକ। ଏଠି ରୁଷିମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ୪୯ଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ କମ୍। ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ନରସିଂହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। ପୂର୍ବେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେମନ୍ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଧରିଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ନରସିଂହ ଦେବ ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଖମ୍ବାରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ନରସିଂହ ଦେବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ, ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଭଗାଇଦେଲେ; ପରେ ସମସ୍ତ ଦେମନ୍ ମହାବଳୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳିଦେଲେ। ତଳପାତାଳର ଶତ୍ରୁମାନେ ହାରିଗଲେ, ତା’ପରେ ସେ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ମହାପାହାଡ଼ରେ ଥିବା ଦେମନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ବଧ କଲେ। ପ୍ରଭୁ ଜନ୍ତୁର ରୂପେ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ଗ୍ରାମ, ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେମନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ବଧ କଲେ। ବଜ୍ର ପେକ୍ଷା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଖ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଦାଡ଼ିରେ ସେ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା, ବାୟୁରେ ବିହାର କରୁଥିବା, ଆଲୋକମଣ୍ଡଳରେ ଲୁଚିଥିବା ଦେମନ୍ ମାନେ କୁ ମାରିଦେଲେ। ରାକ୍ଷସ ଗର୍ଭର ଜନ୍ମର ଗର୍ଜନ ଭଳି ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ହାରିଗଲେ; ସୃଷ୍ଟିର ସଂହାର ଅଗ୍ନି ପରି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ହାତ ଓ ଅଙ୍ଗ ଚଳାଉଥିବା ଚାପରେ ଅସୁରମାନେ ପିସିଗଲେ; ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେମନ୍ ବଧ କରି, ହରି ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ଗଲେ।