ଏଥିରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଏକ ସମୟରେ ଉର୍ବଶୀ, ମେନା, ରମ୍ଭା ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ନାମକ ଅପ୍ସରାମାନେ ବହୁତ ଭୟଭୀତ ଓ କ୍ପମ୍ପିତ ହେଇଥିଲେ, ଏହା ଦେଖି ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ପୁନିଥରେ ସେମାନଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ। ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ଗର୍ବିତ ଓ ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ଏକାଠି ହୋଇ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପୁରନ୍ଦର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଆମେ ଗାଧିପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବୁଅ, ତାଙ୍କର ତପୋଜ୍ୱଳା ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ନମାଇବା ପାଇଁ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ରୂପ ଓ ଯୁବତ୍ୱର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁଅ। ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ହାସି, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ସଦା କାମଦେବ ବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କିଏ ଅବହେଳା କରିପାରିବ?” ଇନ୍ଦ୍ର ଏହାକୁ ମନୋମନେ ମଞ୍ଜୁର କରିଦେଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ବଡ଼ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଦେଖିଲେ, ମହାତପସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଅଜୟ, ଧୂର୍ଜଟି ଶିବଙ୍କ ପରି ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଦୂରରୁ ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏପରି ବିପରୀତ ଆଚରଣ ଦେଖି କିଏ ରୂଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ? ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅସଙ୍ଗ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ବିକାର ହସି ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୋଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପରେ, ଗାଧିପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାପକୁ ଭୋଗିଲେ—“ତୁମେ ଦ୍ରବ ରୂପ ଧାରଣ କରିବା।” “ତୁମେ ମୋତେ ଦୌଡ଼େଇବାକୁ ଆସିଥିଲ, ତେଣୁ ତୁମେ ହଳକା ହେବା।”—ଏହିପରି ଶାପ ଦେଲେ; ପରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ, ତେଣୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାପ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଶିଲେ, ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ନଦୀର ରୂପ ନେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦୁଇଟି ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ଏକାତ୍ମତା ଓ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅସୁ ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ମିଳନ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶିବଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ସେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ‘କୋଟିତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସେଠାରେ କୋଟିଶ୍ୱର ଦେବତା ବିରାଜିତ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ଦେଉଛି; ଏଠାରେ ଦୁଇ କୋଟି ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ ଅଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଗଳ୍ପ ଘଟିଥିଲା, ଯାହାକି ମୁଁ କୁହିବି, ଓ ନାରଦ, ତୁମେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। କଣ୍ବଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ବାହ୍ଳୀକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। କଣ୍ବ ନାମକ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଦ୍ୱାନ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ବେଦପାରଙ୍ଗତ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଯଜ୍ଞ, କ୍ରତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ, ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ମାନିତ, ନିତ୍ୟ ସକାଳେ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ସଦା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହୁଥିଲେ; ଏକ ହବି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କଲା ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହବି ଦେଉଥିବା ବେଳେ ଅଗ୍ନି ଅଚାନକ ନିଶ୍ୱାସିତ ହୋଇଗଲା। କଣ୍ବ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ—ଏବେ କଣ କରିବି? ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଦୁଇଟି ହବି ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ୱାସିତ ହେଲା; ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଆଉ ଏକ ଅଗ୍ନି କେଉଁଠୁ ଆଣିବି? ଦ୍ୱୈତିକ ଓ ଲୋକିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟଧ୍ୱନି ହେଲା—“ଏଠି ଆଉ ଅଗ୍ନି ଆଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେଠାରେ ଅର୍ପଣ କର। ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ କାଠିରେ ହବି ଦିଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ!” କଣ୍ବ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିବ୍ୟଧ୍ୱନି ପୁନି ହେଲା—“ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ହିରଣ୍ୟ, ବାପା ମଧ୍ୟ ପୁଅ; ପୁଅକୁ ଯାହା ଦିଅଯାଏ, ପ୍ରିୟ ପାଇଁ, ବାପାଙ୍କ ଉପକୃତି ହୁଏ। ବାପାକୁ ଦିଅ, ପୁଅ ଦିଅ; ଏହା କୋଟିଗୁଣ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।” ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆଧାରରେ, ଏହି ଲୋକରେ ପୁଅକୁ ଯାହା ଦିଅଯାଏ, ସେ ଥିଲା ବାପାଙ୍କ ଉପକୃତି ହୁଏ। ସନ୍ତାନ ଓ ଏହିପରି ଉପକୃତି ଦ୍ୱାରା ପିତାମାତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଧର୍ମ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସମ୍ମାନିତ। ଏଠି ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏଠି ମନ ଶାନ୍ତି ଓ ମହାସୁଖ ମିଳେ; ଏହି କଣ୍ବ ତୀରେ ପୁନି ଦିବ୍ୟବାଣୀ ହେଲା। ଏହି ସ୍ଥାନ ବଡ଼ ତୀର୍ଥ ହେଲା, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; ଏହି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ। ଏଠି ଯାହା କରାଯାଏ—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ କଲେ, ସମସ୍ତ ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ମିଳେ। ଏଠି ଲୋକମାନେ ଯାହା କରନ୍ତି—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ଦେଉଛି; ଏହିକାରଣରେ ଏହାକୁ ‘କୋଟିତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଅଗ୍ନିୟ, କଣ୍ବ ଓ ହିରଣ୍ୟନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାତି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେଠି ‘କୋଟିତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହା ଏକ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଫଳ ଦେଉଛି। କୋଟିତୀର୍ଥର ମହିମା ବଚସ୍ପତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ଭାବେ କରାଯାଏ, ଗୋଦାବରୀଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ଦେଉଛି। ଏଠି ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଦ୍ୱିଜାତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମାରେ ଏକ କୋଟି ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ଜମି ଦିଆଯାଏ, ଏହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏକ କୋଟି ଗୁଣ ହୁଏ।