ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ଦାନ ଦେବା, ଶ୍ରବଣ କରିବା ଓ ପାଠ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ଏଠାରେ ମଣିଷ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଉଭୟ ଲାଭ କରିପାରେ। ଏଠାରେ ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଓ ତାଙ୍କର ସଂଯୋଗ ବିବର୍ଣ୍ନିତ ହୋଇଛି; ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳୀକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେବାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ କ୍ରିୟା କରି, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସତୀ ନାରୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁ ନାରୀ ରଜୋନିବୃତ୍ତି ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥାଏ। ଏଠାରେ ନିଷ୍ପୁତ୍ରା ନାରୀ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସ୍ନାନ କରି, ପତି ସହିତ ବାସ କରି ଓ ଦାନ କରେ, ତେବେ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ; ନହେଲେ ମୋ କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ। ଏହି ଅପ୍ସରା-ଯୁଗଳ ତୀର୍ଥ କାହିଁକି ଏହି ନାମ ହେଲା, ତାହା ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ନାରଦ, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ବଡ଼ ଏକ ବିରୋଧ ହେଲା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ; ଗାଧିପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ବ ଲାଗି ଉପବାସ ଓ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ମେନକାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିଲା—"ଏଠାକୁ ଯାଅ, ହେ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ କର।" ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ମେନକା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜଣେ କନ୍ୟା ଦେଇ, ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ଫେରିଗଲେ। ମେନକା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ଗାଧିପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରି, ସେଠାଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ। ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳଞ୍ଜର ଓ ହର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ଏଠିରେ ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର, ସହସ୍ରନେତ୍ର, ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ଏବେ ଉର୍ବଶୀ, ମେନା, ରମ୍ଭା ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ଭୟଭୀତ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ଯିବାକୁ ଅସ୍ଵୀକାର କଲେ; ଏଠିରେ ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଗର୍ବିତ ଓ ଗଭୀର ଭାବରେ, ସହସ୍ରନେତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଆମେ ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୌବନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ କରିବା। ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ହାସ୍ୟ, କଥା ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ କାମଦେବ ସଦା ବିରାଜିଥାଏ—କିଏ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇପାରିବ?" ଇନ୍ଦ୍ର ଏହାକୁ ମଞ୍ଜୁର କଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ମହାନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରତ ଦେଖିଲେ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଧୂର୍ଜଟି ପରି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ହଜାର ବର୍ଷ ହେଲା, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୂରରୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହା ଦେଖି ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏପରି ବିପରୀତ ଚରିତ୍ର ଦେଖି କିଏ ରୁଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ? ଦେହେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଭିଲାଷା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପହାସ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଇ, ଗାଧିପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ତୁମେ ଦ୍ରବ ଆକାର ଧାରଣ କରିବ।" "ତୁମେ ମୋତେ ଚଞ୍ଚଳ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲ; ତେଣୁ ତୁମେ ହାଲୁକା ହେବ।" ଏହି ଶାପ ପରେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନମ୍ରତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଲେ, ତେଣୁ ସେ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ। "ତୁମେ, ଦିବ୍ୟ ଦେହରେ ଥିବା ଦୁଇଜଣ ଅପ୍ସରା, ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଶିଲ, ଏହି ଶାପରେ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ନଦୀର ଆକାର ଧାରଣ କଲ।" ଏହି ଅପ୍ସରା-ଯୁଗଳ ଦୁଇଟି ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେଠାରୁ ଏହି ମିଳନ ଓ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅସୁ ସହିତ ସଂଯୋଗ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସେଠାରେ ଶିବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତା; ସେଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ଏଠି କୋଟିତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏଠାରେ କୋଟିଶ୍ୱର ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ କିଛି କୋଟିଗୁଣିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଶୁଭ ତୀର୍ଥଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇ କୋଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠିରେ ଏକ ଗଥା ଆଛି, ନାରଦ, ମୁଁ ଏହା କହିବି—କାଣ୍ଠା ଦେଇ ଶୁଣ। କଣ୍ବଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ବାହ୍ଲୀକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। କଣ୍ବ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଲୋକମାନେ ଯିଏକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଉପାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ସେ ତାଙ୍କର ବେଦପାରଙ୍ଗତ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବିଧିବତ୍ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗୌତମୀ ତୀରେ ବସୁଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ପ୍ରାତଃକାଳିନ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିଲେ। ସେ ସମୟେ ସେ ସଦା ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ; ଏକ ଅର୍ପଣ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ନେଉଥିଲେ, ଏହି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତେଣୁ କଣ୍ବ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏବେ କଣ କରିବି?" ଅନ୍ତର୍ମନେ ଚିନ୍ତା କରି, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଇ ଅର୍ପଣ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଯିବାରୁ, ଏବେ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନି କେଉଁଠାରୁ ଆଣିବି? ବେଦ ବା ବ୍ୟବହାର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ପଣ କେଉଁଠାରେ କରିବି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୱନି ହେଲା—"ଏଠାରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା କର।" "ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ କାଠ ନେଇ ଅର୍ପଣ କର," ଦିବ୍ୟଧ୍ୱନି କହିଲା; କଣ୍ବ ଏହି କଥା ନାକରିଲେ, ତେବେ ପୁଣି ସେଇ ଦିବ୍ୟଧ୍ୱନି ହେଲା—"ଅଗ୍ନିର ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ହିରଣ୍ୟ; ପିତା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ର; ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯାହା ଦିଅ, ସେ ପିତାଙ୍କ ଖୁସି ପାଇଁ ହେବ। ପିତାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏହା କୋଟିଗୁଣ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।" ଏହିପରି ଦିବ୍ୟଧ୍ୱନି ଓ ସମସ୍ତ ମୁନିଗଣ କହିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଏହି ଜଗତରେ ଜାଣିବାକୁ ଯେ, ପୁତ୍ରକୁ ଯାହା ଦିଅ, ତାହା ପିତାଙ୍କୁ ମିଳେ।