ପୁରୁ କହିଲେ, “ନାହିଁ, ମୁଁ ଏବେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି; ପିତା, ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏହି ବିକାର ବର୍ଜନ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ସମୟରେ ଆସିଥିବା ଏକ ପ୍ରକୃତିକ ଦୁଃଖ, ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସହିବାକୁ ପଡିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପିତାଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ କିପରି ବର୍ଜନ କରାଯିବ? ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପରେ ତାହାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅଟଳ; ମୃତ୍ୟୁ ଏହାଠାରୁ ଭଲ। ନାହିଁ, ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିବି।” ଏହିପରି କହି, ପୁରୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଉତମୀ ନଦୀ ତୀରକୁ ଗଲେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅତି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଶିବ ଦେବ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଶିବ ଦେବ ପୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?” ପୁରୁ କହିଲେ, “ଦେବ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଶାପରୁ ଆସିଥିବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ଦୂର କର; ଏବଂ, ଦୟା କରି, ମୋ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଥିବା ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କର।” ଶିବ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, “ତଥାସ୍ତୁ” କହି, ପୁରୁଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଥିବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହି ଦିନରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗ ନାଶକ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଅପୂର୍ବ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ନାମରେ ଏହା କାଳଞ୍ଜର, ଏହାକୁ ଯୟାତ, ନହୁଷ, ପୌର, ଶୌକ୍ର, ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଏପରି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଏହିଠାରେ ଏକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଏକ ଶତ ଆଠ (୧୦୮) ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠନ କରିବା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିବା ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଓ ତାଙ୍କର ସଂଯୋଗ ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଛି; ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ପୁରୁଷ ହେଉଁ କି ଶୀଳବତୀ ନାରୀ, ସ୍ନାନ ଓ କ୍ରିୟା କରିଲେ, ବିଶେଷ କରି ଯଦି ନାରୀ ତାଙ୍କର ରଜସ୍ୱଳା ପରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ତେବେ ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଅପତ୍ୟ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପତି ସହିତ ରହି, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ପୁଅ ପାଇଥାଏ; ନାହିଁ ହେଲେ, ମୋ କଥା ଅସତ୍ୟ ହେବ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ତୀର୍ଥ ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଶୁଣ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ବଡ ଏକ ମୁକାବିଲା ହେଲା; ଗାଧିର ପୁଅ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଁ ଉପବାସ ଓ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରେ ବସିଥିବା ମେନକାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଯୁକ୍ତ କଲେ—“ଯାଅ, ମେନକା, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କର।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମେନକା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଏକ କନ୍ୟା ଦେଲେ, ଏବଂ ପୁନଃ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। ମେନକା ଚାଲିଗଲା ପରେ, ଗାଧିପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ତୀର୍ଥକୁ ଛାଡି ଦେବମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ। ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳଞ୍ଜର ଓ ହର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିଲେ। ଏତେବେଳେ ଉର୍ବଶୀ, ମେନା, ରମ୍ଭା, ତିଲୋତ୍ତମା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଇ, ଯିବାକୁ ଅସ୍ବୀକାର କଲେ; ପୁନଃ ଶଚୀପତି କହିଲେ। ସେମାନେ ଗର୍ବିତ ଓ ଗଭୀର ଭାବରେ ଏକାଠି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଆମେ ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କଠାରେ ଯିବା, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିବା, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଯୁବତ୍ବର ଶକ୍ତିରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଆମର ଦୃଷ୍ଟି, ହାସି, କଥା, ଚପଳତାରେ କାମଦେବ ବସିଥାଏ—କେଉଁଠି ଏହାକୁ ରୋକିପାରିବ?” ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି କଥାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ମହାନଦୀଠାରେ ଗଲେ, ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅପରାଜିତ ଥିଲେ, ଧୂର୍ଜଟି ପରି ପୃଥିବୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୂରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ଚାଟୁକାରିତାରେ ଲିନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେଖି ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏପରି ବିପରୀତ ବ୍ୟବହାର ଦେଖି କିଏ ରୁଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ? ଦୀର୍ଘବାହୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେବୁ ନିର୍ଲିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ହସିଲେ। ଦୁଇ ଅପ୍ସରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଗାଧିପୁତ୍ରଙ୍କ ଶାପରେ, “ତୁମେ ଦ୍ରବ୍ୟରୂପ ହେବା” କହିଲେ। “ତୁମେ ମୋତେ ଦୌଡ଼ାଇବାକୁ ଆସିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ହଳକା ହେବା;” ପରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପରେ ଶାପ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଶିବା ସମୟରେ ଶାପରୁ ତୁରନ୍ତ ନଦୀରୂପ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦୁଇ ନଦୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅସୁ ସହିତ ମିଶିବା ହେଲା। ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଶିବ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠାରେ କୋଟିତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ କୋଟିଶ୍ୱର ଦେବ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କୋଟି ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏଠାରେ ଦୁଇ କୋଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଗଳ୍ପ କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଶୁଣ। କଣ୍ବ ରୁଷିଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ, ବାହ୍ଳିକ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କଣ୍ବ, ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଶିଖିଥିଲେ; ତିନି ତାଙ୍କର ବେଦସମ୍ପନ୍ନ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ।