ଶୁକ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଶାପ ଶୁଣି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେଲେ ରାଜା ଯୟାତି । ସମ୍ମାନ ସହିତ ହାତ ଜୋଡି, ସେ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ, ମୋର ମନରେ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁଁ ଅଧର୍ମ କାମ କରେନାହିଁ । ମହାତ୍ମାମାନେ କେବଳ ଅଧର୍ମ କରୁଥିବାକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୋତେ କିପରି ଆପଣ ଶାପ ଦେଲେ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବୟାନୀ ମୋ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଅନ୍ୟାୟ ଶାପ ଆପଣ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । କାରଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବିମୂଢ ହେଲେ ଦୋଷହୀନଙ୍କୁ କ୍ରୋଧ କରିପାରନ୍ତି—ତେବେ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ ଦୋଷରହିତ ।” ଯୟାତିଙ୍କ ଏହି ଉପଲୋଚନା ଶୁଣି, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟାୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ମନେ ପଡ଼ିଲା । ତେବେ କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ର) କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରିଛି । ମୁଁ ଏହି କଥା ତଥ୍ୟ ଜାଣିଛି, ମୋ ଝିଅ ଉପରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି, ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହେନି । ଏହି ଶାପ ମୁଁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବି, କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୋର କୃପା ଶୁଣ । ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁଅଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ, ତାଙ୍କୁ ତୁମ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେଇପାରିବ, ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ପୁଅଙ୍କୁ ଯିବ ।” ଏହା ପରେ ଯୟାତି ଆଦର ସହିତ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, “ମୋର ଯେଉଁ ପୁଅ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବ, ସେଇ ରାଜା ହେଉ, ଦୈତ୍ୟଗୁରୁ, ଏହା ଆପଣ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ । ଯଦି କୌଣସି ପୁଅ ମୋର କଥା ମାନିବେନି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ତାକୁ ଶାପ ଦେଇପାରିବି, ଏହା ଆପଣ ଦୟାକରି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ ।” ଭୃଗୁବଂଶଜ ଶୁକ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେଉ ।” ଏହାପରେ ଯୟାତି ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—“ଯଦୁ, ତୁମେ ମୋର ଏହି ଶାପଜନିତ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କର । ତୁମେ ବଡ଼, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ପକ୍ୱ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ । ପିତା ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ପିତା ହେବେ, ଯେତେବେଳେ ପୁଅ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନେ ।” କିନ୍ତୁ ଯଦୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ‘ନା’ କହିଲେ । ତେଣୁ ଯୟାତି ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା କରି ତୁର୍ବସୁଙ୍କୁ କହିଲେ । ତୁର୍ବସୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସମୟରେ ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ । ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ ଦ୍ରୁହ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କର ।” ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ସେ ବୟସ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ରାଜା ଅନୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କର ।” ଅନୁ ମଧ୍ୟ ‘ନା’ କହିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ପୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ । ପୁରୁ ଖୁସି ହୋଇ ପିତାଙ୍କୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେଖିଲେ । ପିତାଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୁ ଯୌବନର ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ । ଯୟାତି, ପୁଅଙ୍କ ଯୌବନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କଲେ । ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପରେ, ରାଜା ନହୁଷ ଖୁସି ହେଲେ । ତେବେ ଆନନ୍ଦରେ ପୁରୁଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରିଛି, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମ ଯୌବନ ଦ୍ୱାରା । ଏବେ ତୁମର ଯୌବନ ତୁମେ ନିଅ, ଏବଂ ମୋର ଦୁଷିତ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମୋତେ ଫେରାଇଦେ ।” ପୁରୁ ତେବେ କହିଲେ, “ନା, କାରଣ ମୁଁ ବୟସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଳାନ୍ତ । ପିତା, ଦେହଧାରୀମାନେ ଯେଉଁ ରୂପାନ୍ତର ଅଟଳ, ତାହା ପାଳନ କରିବା କଠିନ । ବୟସ୍ୟ ଯେଉଁଟି ସମୟରେ ଆସେ, ସେହିଟି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ବଡ଼ମାନେ ପାଇଁ ମନ୍ଦିରେ ନେଇଥିଲେ, ତାହାକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିବି? ଦେହଧାରୀମାନେ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ତ ଏହି ପାପ ଠାରୁ ଭଲ; ନାହିଁ ତ, ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବୟସ୍ୟ ନାଶ କରିଦେବି ।” ଏପରି କହି, ପୁରୁ ଗଂଗାର ପବିତ୍ର ତୀର, ଗୌତମୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ମହାତପସ୍ୟା କଲେ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଶିବ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ସେ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ପୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “କ’ଣ ଚାହଁ?” ପୁରୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଶାପରେ ଆସିଥିବା ବୟସ୍ୟକୁ ନାଶ କର; ଏବଂ ମୋ ଭାଇମାନେ ଯେଉଁ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦିଅ ।” ଶିବ ଭଗବାନ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ,” ଏବଂ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବୟସ୍ୟକୁ ନାଶ କଲେ, ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାପମୁକ୍ତ ହେଲେ । ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୟସ୍ୟ ଓ ରୋଗ ନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ମାନସିକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଅକାଳ ବୟସ୍ୟ ଓ ଏପରି ଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ । ଏହି ସ୍ଥାନ କାଳଞ୍ଜର, ଯୟାତି, ନହୁଷ, ପୌର, ଶୌକ୍ର ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏଠାରେ ଏପରି ସଂଖ୍ୟାରେ ୧୦୮ ଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ । ଏଠାରେ ଦୁଇ ଅପ୍ସରାର ବିବରଣୀ ଓ ତାଙ୍କର ସଂଯୋଗ କଥା କୁହାଯାଇଛି । ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ମନେ କଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ । ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସତୀ ନାରୀ, ସ୍ନାନ ଓ କ୍ରିୟା କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ବିଶେଷ ଭାବେ ଯଦି ନାରୀ ଋତୁଶୂଦ୍ଧି ପରେ ସ୍ନାନ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ ସନ୍ତାନହୀନ ନାରୀ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ପୁଅ ପାଇପାରିବ, ଯଦି ସ୍ନାନ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ରହି, ଦାନ କରିଥାଏ; ନାହିଁ ହେଲେ, ମୋ କଥା ଫଳିବ ନାହିଁ । ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଅପ୍ସରା-ଯୁଗଳ ତୀର୍ଥ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ, ଏହାର କାରଣ ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ନାରଦ, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହେଲା; ଗାଧିପୁତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଁ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ । ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ମେନକାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଯୁକ୍ତ କଲେ—“ଯାଅ, ଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରାଅ ।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମେନକା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରାଇଲେ, ଏକ ଝିଅ ଦେଲେ, ଏବଂ ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ଫେରିଗଲେ ।