ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି; କାର୍ଯ୍ୟ ବିନା କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା—ଏସବୁ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏଠାରେ ଏମିତି କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ, ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି, କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ମୂଢ଼ ଚିତ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ। ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମହେଶ୍ୱର ଦେବ ବିରାଜିତ। ମହେଶ୍ୱର ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ନେଲେ—ସମସ୍ତ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ମାର୍କଣ୍ଡାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି; ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ମାର୍କଣ୍ଡା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ, ଉତ୍ତର ଗଙ୍ଗା ତଟରେ, ଅନେକ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତି, ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ପବିତ୍ରତା ଦାନ କରେ, ସ୍ମୃତି ମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ, ବିଶ୍ୱନାଥ ଦେବ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଅଠନବେଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି; ଏହି ଉଲ୍ଲେଖ ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ମନ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି କାଳଞ୍ଜର ରୂପେ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ଏହାର କଥା ମୁଁ କହିବି। ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ବଡ଼ ଝିଅ ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ କନ୍ୟା; ଦ୍ୱିତୀୟ, ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ କନ୍ୟା। ଦେବୟାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପାବଳୀ ଥିବା, ଶୁକ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ଯୟାତିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳର। ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦୁଇପୁଅ ପାଇଲେ—ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ, ଦୁହେଁ ଦେବପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତେ ସମାନ। ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ, ତିନିପୁଅ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଉତ୍ତମ ରାଜା ଯୟାତି ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ତଳୁ ଦୁଇପୁଅ ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ଓ ଅନୁ ଓ ପୁରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ରୂପରେ ଥିଲେ। ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ସମୟରେ, ଦେବୟାନୀ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ନିଜ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ମୋ ଦୁଇପୁଅ; ମୋ ଦାସୀ ତିନିପୁଅ ପାଇଛି। ଏହି ଭାବନାରେ ମୋ ମନ ଦୁଃଖିତ, ଯୟାତି ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି; କାରଣ, ମାନ୍ୟତା ହାରାଇବାଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” କନ୍ୟାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୁକ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ଯୟାତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ଅପରାଧ କରିଛ, ରୂପରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ତେଣୁ ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ।” “ଯେଉଁଠି ମନେ ଆସକ୍ତି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଲୋକ ଭୋଗ କରିପାରେନି, ଛାଡ଼ିପାରେନି; ମନ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଯାଏ, ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ୱାସ ଓ ଦୁଃଖରେ ହରାଇଯାଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଜୀବନ୍ତ ମାନବ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କର।” ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଶାପ ଶୁଣି, ରାଜା ଯୟାତି ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ, କ୍ରୋଧ କରିନାହିଁ, ଧର୍ମ ବିପରୀତ କାମ କରିନାହିଁ; ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବାକୁ ମାନ୍ୟ ଶାସ୍ତି ଦିଅନ୍ତି। ମୁଁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି, ଏହି ଶାପ କିପରି ଦେଲେ? ଦେବୟାନୀ ମୋ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମିଥ୍ୟା କହିଛି।” “ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ବି ମୂଢ଼ ହେଲେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି—ତେବେ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଦୋଷ ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱେଷ ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ।” ଯୟାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କ କ୍ଷତି ସ୍ମରଣ କଲେ। ଅନ୍ତେ, କାବ୍ୟ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏବେ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ; କନ୍ୟାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଜାଣିଛି; ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହୁନାହିଁ। ଏହି ଶାପ ଦେବି, କିନ୍ତୁ ଏକ ବର ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି, ଶୁଣ। ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁଅକୁ ଚାହ, ସେଠାରେ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେଇପାରିବ; ଏହି ମୋ ବର।” ଏହି ବର ପାଇଁ, ଯୟାତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେଉଁ ପୁଅ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋ ଠାରୁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବ, ସେ ରାଜା ହେଉ—ଏହି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” “ଯଦି କୌଣସି ପୁଅ ମୋର ଆଜ୍ଞା ମାନିବା ନାହିଁ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ମୁଁ ସେଉଁଥିରେ ଶାପ ଦେଇପାରିବି; ଏହି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ଭୃଗୁବଂଶଜ ଶୁକ୍ର 'ତଥାସ୍ତୁ' କହିଲେ। ତା’ପରେ ଯୟାତି ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—“ଯଦୁ, ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ତୁମେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମେ ବଡ଼, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ପ୍ରମୁଖ; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଲେ ପିତା ପିତା ହେବେ।” କିନ୍ତୁ ଯଦୁ ନାକାରିଦେଲେ। ଯୟାତି ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ତୁର୍ବସୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ତୁର୍ବସୁ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ; ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ଦ୍ରୁହ୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାକାରିଲେ; ତେବେ ଅନୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ଅନୁ ମଧ୍ୟ ନାକାରିଦେଲେ, ତେବେ ପୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ପୁରୁ ଆନନ୍ଦରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପ୍ରାୟ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ, ଯୟାତିଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପୁରୁ ଯୁବାବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଯୟାତି, ପୁଅଙ୍କ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପରେ ତୃପ୍ତି ଲାଗିଲେ। ତେବେ ସନ୍ତୋଷ ଭରିତ ହୃଦୟରେ ସେ ପୁଅ ପୁରୁଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—“ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ଏବେ ତୁମେ ତୁମର ଯୁବାବସ୍ଥା ନେଉ, ମୋ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମୋତେ ଫେରାଇଦିଅ।