ଗଙ୍ଗା ଓ ପରୁଷ୍ଣୀ ନଦୀର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ ଦେବା, ବିଶେଷକରି ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଏପରି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା କଥାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ପବିତ୍ର ଓ ଦୁର୍ଗୁଣ ଦୂର କରିଥାଏ। ଏହି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥର ମହିମା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ଓ ନାରଦ, ଆଗ୍ରହ ପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ଓ ଗୌତମ; ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାବାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ରଚନାକାର। ଏମାନେ ପୁରାଣ, ତର୍କ ଓ ମୀମାଂସାରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏମାନେ ଆପସରେ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଅନେକ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଥିଲେ। କେହି ଜ୍ଞାନକୁ, କେହି କର୍ମକୁ, ଆଉ କେହି ଉଭୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ତର୍କ କରି କରି, ସେମାନେ ମୋର ମତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ମୋର ମତ ଜାଣି, ସେମାନେ ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମତ ଜାଣି, ସେ ମହାମୁନିମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ପୁଣି ଏକଥରେ ତର୍କ କରି, ସେମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଭବଙ୍କ ପୂଜା କରି, ସେହି ପ୍ରଶ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବ ତେଣୁ କର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଘୋଷଣା କଲେ—ଜ୍ଞାନ କର୍ମର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ କର୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି; କର୍ମ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛି, କର୍ମ ବିନା କିଛି ଅଛି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ, ଶିବ ପୂଜା—ଏସବୁ କର୍ମ ହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ବିନା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, କେବଳ କର୍ମକୁ ହିଁ କାରଣ ମନାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଭ୍ରାନ୍ତ ଚିତ୍ତମାନେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମହେଶ୍ୱର ନିବାସ କରନ୍ତି। ଶିବ ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ: "ଲୋକମାନେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ମାର୍କଣ୍ଡ ତୀର୍ଥକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି। ଏହିପରି ଏହାକୁ ମାର୍କଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ।" ଏହି ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅଛି, ଅନେକ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଥାନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହା ପବିତ୍ର ଓ ପାପନାଶକ, କେବଳ ମନନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ। ଏଠାରେ, ପ୍ରିୟ ନାରଦ, ବିଶ୍ୱନାଥ କହିଥିଲେ ଯେ, "ଏଠାରେ ଅଠାନବେଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି।" ଏହି କଥା ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଛି ଓ ଋଷିମାନେ ସମ୍ମତି ଦେଇଥିଲେ। ଏବେ ଆଉ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି କାଳଞ୍ଜରରେ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣ କରନ୍ତି। ଏହାର କଥା ମୁଁ କହିବି। ନହୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କର ଦୁଇଟି ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଚିହ୍ନଧାରି। ବଡ଼ ରାଣୀ ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ର ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶୁଭ ଝିଅ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ ଝିଅ। ଦେବୟାନୀ, ଜ୍ଞାନବତୀ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ଯୟାତିଙ୍କ ରାଣୀ ହେଲେ, ଯଦିଓ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଝିଅ ଥିଲେ। ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବନଙ୍କ ଝିଅ, ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରାଣୀ ହେଲେ। ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଝିଅ, ଦୁଇଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ, ଦୁହେଁ ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କ ସମାନ। ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରାଣୀ, ତିନିଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଉତ୍ତମ ରାଜା ଯୟାତି ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ—ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ଓ ଅନୁ, ଏବଂ ପୁରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସମ ରୂପବାନ। ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକଥର ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ବାପା ନିକଟରେ କହିଲେ: "ଓ ଭୃଗୁବଂଶୀ, ମୁଁ ଅଭାଗିଣୀ, ମୋର ଦୁଇଟି ପିଲା; ମୋର ଦାସୀ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ତିନିଟି ପିଲା ପାଇଛି, ବାପା। ଏଠାରେ ଚିନ୍ତା କରି ମୋର ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟଧିକ; ଯୟାତି କରିଥିବା ଅନ୍ୟାୟରେ ମୁଁ ମରିଯିବି, ଦାନବାଚାର୍ଯ୍ୟ। ମହାନ ମନୋବଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଅପମାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।" ଝିଅର କଥା ଶୁଣି, ଶୁକ୍ର ଦାନବଗୁରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ଯୟାତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: "ତୁମେ ମୋ ଝିଅ ପ୍ରତି ଏଇ ଅପରାଧ କରିଛ, ରୂପରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ତେଣୁ ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ ହେବ।" "ଯେଉଁଠାରେ ଅଭିଲାଷା ରହେ, ସେଉଁଠି ଲୋକ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ ନାହିଁ; ମନେ ଅଭିଲାଷା ରହି, ଅବୁଦ୍ଧି ସହିତ ହୁଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; ଏହିପରି, ରାଜା, ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କର।" ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଶାପ ଶୁଣି, ରାଜା ଯୟାତି ଭକ୍ତିସହିତ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: "ମୁଁ ଅପରାଧ କରିନାହିଁ, କ୍ରୋଧ କରିନାହିଁ, ଅଧର୍ମ କରିନାହିଁ; ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ କେବଳ ଅଧର୍ମ କରୁଥିବାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି।" "ମୁଁ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ଆପଣ କିପରି ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ? ଦେବୟାନୀ ମୋ ଉପରେ ଅସତ୍ୟ କହିଛି। ତେଣୁ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ଦୋଷ ଦେଇପାରନ୍ତି, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ ଅପରାଧ କରିଥିବାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ।" ଯୟାତିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରତି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟାୟକୁ ମନେ ପକାଇଲେ। ପରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ କ୍ରୋଧିତ ନୁହେଁ," ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଅନ୍ୟାୟ ଜାଣିଛି; ମୁଁ ଅସତ୍ୟ କହୁନାହିଁ। ଏହି ଶାପ ଦେଉଛି—ଶୁଣ, ରାଜା, ମୋର କୃପା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।" "ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁଅଙ୍କୁ ଚାହଁ, ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ସେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିପାରିବ, ଏହା ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦ।