ଏହି ଦିନରେ, ଆତ୍ମାକୁ “ମୁଁ ସେଇ ଆତ୍ମା” ବୋଲି ଜାଣି, ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବୁଦ୍ଧିମତାର ସହିତ ଚିନ୍ତା କର: ଜଳ, ମାଆ, ଦେବୀମାନେ, ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଶ୍ୱଶୁର—ଏମାନେ କ’ଣ? ଏହିପରି ଭାବି, ଶ୍ୱଶୁର ତାଙ୍କ ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣିଙ୍କୁ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେବାକୁ ମନା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ତିନି କହିଥିଲେ, “ଜଳ ମୋର ମାଆ,” ଏବଂ “ମୁଁ ତୁମ ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି, ହେ ଅଗ୍ନି,” ତେବେ ଏହିପରି ଦୁଇଟି ସମ୍ପର୍କ କିପରି ହୋଇପାରିବ? ମାଆ କିପରି ପୁଣି ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି ହେବେ? ଏହି ଜଳରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମ୍ପର୍କ ବିରୋଧାଭାସୀ। ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି, ପରେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି “ଭାର୍ଯ୍ୟା” କାରଣ ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସହାୟତା କରନ୍ତି; ସେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ “ଜାୟା”; ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା “କଳତ୍ରମ୍”। ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ; ମୋ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଯେଉଁଠାରୁ କାହାର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ମାଆ—ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି: ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ସେ ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି ନୁହେଁ। ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ରେୟୀ ସହସା ଅଗ୍ନିର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁହେଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଗଙ୍ଗାଜଳର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦମ୍ପତି ହେଲେ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ, ଶିବ ଉମା ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ରୋହିଣୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ସେଇପରି ସେ ସମୟରେ ସେହି ଦମ୍ପତି ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଆବୃତ କରି, ସେ ଜଳର ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ପରୁଷ୍ଣୀ ନଦୀର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ପରୁଷ୍ଣୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତ ଗୋ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସେଠି ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ବହୁତ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଓ ଅପାର ଦାନ ଦେଲେ। ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସାରି, ସେଠି ତିନି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏହି ତୀର୍ଥର ଫଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ସେଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ ଦେବା ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶେଷକରି ଗଙ୍ଗା ଓ ପରୁଷ୍ଣୀ ସଙ୍ଗମରେ। ସେଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟର ପୁଣ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି “ମାର୍କଣ୍ଡେୟ”, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉଛି, ପବିତ୍ର ଓ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ଦୂର କରେ। ମୁଁ ଏଠାର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହିବି—ନାରଦ, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ଗୌତମ— ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ଜାବାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଏହିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ରଚନାକାର, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ। ପୁରାଣ, ତର୍କ ଓ ମୀମାଂସାରେ ଏମାନେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ପରସ୍ପରେ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ କଲେ। କେହି ଜ୍ଞାନକୁ, କେହି କର୍ମକୁ, କେହି ଉଭୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏଭଳି ବିବାଦ କରି ମୋର ମତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ମୋର ମତ ଜାଣି, ସେମାନେ ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କର ମତ ଜାଣି, ସେ ମହାମୁନିମାନେ ଅନ୍ୟେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ। ପୁଣି ବିବାଦରେ ପଡ଼ି, ସେମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ତୟାରି ହେଲେ, ଭବଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାରେ ପୂଜି, ସେଇ ପ୍ରସ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ କର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କୁହିଲେ, କହିଲେ ଜ୍ଞାନ କର୍ମର ରୂପ ଏବଂ ସେଇ ଜ୍ଞାନ କର୍ମ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି; କର୍ମ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି—ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ ପାଳନ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ, ଶିବ ପୂଜା—ସମସ୍ତ କର୍ମ; ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ଛଡ଼ା ନାହିଁ। ତେଣୁ କର୍ମ ମାନେ କାରଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ମୂଢ଼ ଚରିତ୍ର। ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି। ସେ ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ: ଲୋକେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ପାଆନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ମାର୍କଣ୍ଡାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି—ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ “ମାର୍କଣ୍ଡା” କୁହାଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ଭରିଥିବା, ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର, ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ। ଏଠାରେ, ଜଗତ୍ପତି କହିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଅଠାନବେଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏହି କଥା ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଲିଖାଯାଇଛି ଏବଂ ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳଞ୍ଜର ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି; ମୁଁ ତାହାର କଥା କହିବି। ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଏକ ରାଜା, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଠାରେ ବଡ଼, ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଭାଗ୍ୟବତୀ ଝିଅଁ; ଦ୍ୱିତୀୟ, ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅଁ। ଦେବୟାନୀ, ଜ୍ଞାନବତୀ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଦୟାରେ ଯୟାତିଙ୍କ ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି ହେଲେ, ଯଦିଓ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଝିଅଁ। ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି ହେଲେ। ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଝିଅଁ, ଦୁଇଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଦୁହେଁ ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କ ସମାନ; ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ରାଜାଙ୍କ ଝିଅଁ-ଘରୁଆଣି, ତିନିଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ। ଉତ୍ତମ ରାଜା ଯୟାତି ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଠାରୁ ଦୁଇ ପୁଅ, ଦୃହ୍ୟୁ ଓ ଅନୁ, ଏବଂ ପୁରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସମାନ ରୂପବତୀ। ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଓ ବରୁଣଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ। କିନ୍ତୁ ଏକଥିରେ, ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ ଓ ମୋର ଦୁଇଟି ସନ୍ତାନ, ମୋର ଦାସୀ ତିନି ପୁଅ ଥିବାରୁ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ପିତା। ଏହିପରି ଭାବି, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି; ଯୟାତିଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମରିଯିବି, ହେ ଦାନବ ଗୁରୁ। ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅପମାନ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।