ପ୍ରଥୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ସୂତା ଓ ମାଗଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଥୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀ ଗାଁଠି ରୂପେ ରାଜା ଚାଷ ପାଇଁ ଦୁହିଯାଇଥିଲା। ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ଅଭିଲାଷାରେ ଦେବତା, ଋଷିମଣ୍ଡଳ, ପିତୃ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାଗଣ, ସର୍ପ, ଶିଳା, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ନୀତିବାନ୍ ଲୋକମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ପାତ୍ରରେ ଦୁହିଲେ। ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଧ ଦେଲେ ଓ ଏହି ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଜୀବନ ନିବାହ କଲେ। ପ୍ରଥୁଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଧର୍ମିକ ଓ ଦ୍ୟୁତି; ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନାଙ୍କୁ ହବିର୍ଧାନା ଦେଲେ; ହବିର୍ଧାନାଙ୍କୁ ଆଗ୍ନେୟୀ ଛଅ ପୁଅ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଧିଷଣ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ, ଶୁକ୍ର, ଗୟା, କୃଷ୍ଣ, ବ୍ରଜାଜିନ ଏହି ଛଅରେ ଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ମହା ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ହବିର୍ଧାନା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ପୋଷିତ ହେଲେ; ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ପୃଥିବୀର ଚଳାୟମାନ ଜନମାନଙ୍କ ନାଥ ହେଲେ। ସେ ଏକ ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯିଁଠି ସମୁଦ୍ରର କନ୍ୟା ଥିଲେ; ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ସବର୍ଣାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିଲେ। ସବର୍ଣା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ଦଶ ପୁଅ ପାଇଲେ, ସମସ୍ତେ ପ୍ରଚେତସ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ଧନୁବିଦ୍ୟାର ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଚେତସମାନେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ଅରକ୍ଷିତ ଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନଙ୍କର ଅବନତି ଆସିଗଲା। ବାୟୁ ଚଳିପାରିଲାନି, ଆକାଶ ବୃକ୍ଷରେ ଆବୃତ ହେଉଥିଲା; ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳିପାରିଲେନି। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାସି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚେତସମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ମୁକ୍ତ କଲେ। ବାୟୁ ବୃକ୍ଷମାନେ ଉପଡ଼ି ଶୁଖାଇଦେଲା, ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ସେମାନଙ୍କୁ ଜଳାଇଦେଲା; ଏଭଳି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ବିନାଶ ହେଲା। ବୃକ୍ଷମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ କିଛି ଶାଖା ବାକି ରହିଲା, ଏତେବେଳେ ସୋମ ଚରାଚର ନାଥମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଏପରି କହିଲେ: "ରାଜାମାନେ, ପ୍ରଚେତସମାନେ, ତୁମେ ତୁମର କ୍ରୋଧ ଦମନ କର; ପୃଥିବୀ ବୃକ୍ଷହୀନ ହୋଇଯାଇଛି—ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କର। ଏହି କନ୍ୟା, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାରିତ୍ର୍ୟର, ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ମୃଦୁ ରୂପରେ ମୋର ଗର୍ଭରେ ରହିଛି। ଏହି ମାରିଷା ନାମକ କନ୍ୟାକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର, ସେ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ ସୋମ କୁଳକୁ।" "ତୁମର ଶକ୍ତିର ଅର୍ଦ୍ଧ ଓ ମୋର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଏହାରୁ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଚରାଚର ନାଥ ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମିବେ। ସେ, ତୁମର ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଅଗ୍ନି ସମାନ ହୋଇ, ଏହି ଭୂମିରେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବୃଦ୍ଧି କରିବେ।" ସୋମଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ ପ୍ରଚେତସମାନେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦମନ କରି, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ମାରିଷାକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମାରିଷା ଓ ଦଶ ପ୍ରଚେତସ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ, ତିନି ଚରାଚର ନାଥ, ମହାଶକ୍ତି ଓ ସୋମର ଅଂଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦକ୍ଷ ଏହି ଭୂମିରେ ଚଳାୟମାନ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ, ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁର୍ପଦ ମନସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପରେ ସେ ନାରୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଦକ୍ଷ ଦଶ କନ୍ୟା ଧର୍ମକୁ, ତେର କାଶ୍ୟପକୁ, ଶେଷ ସୋମକୁ ଦେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ମହିଳାମାନେ ଦେଲେ। ଏହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଁଠି, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରୁ ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅଥିଲେ। ଏପରି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଦକ୍ଷ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଦକ୍ଷ ଶୁଭ ବ୍ରତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଡାହାଣି ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। "ସୂତ, ଏହି ଦକ୍ଷ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଚେତସ ଅବସ୍ଥାକୁ କିପରି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ସୋମଙ୍କ ନତି କିପରି ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ?"—ଏହି ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶ ନିତ୍ୟ; ଋଷି ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାରେ ବିମୂଢ଼ ହୁଅନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦକ୍ଷ ପରି ଶାସକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଚକ୍ରରେ ବିମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଆଗକୁ ପଛକୁ କୌଣସି ବୃଦ୍ଧତା ବା କମ୍ତା ଥିଲାନି; ତପସ୍ୟା ଏକମାତ୍ର ଗୃହୀତ ଥିଲା, ତାହାର ଶକ୍ତି ହିଁ କାରଣ ଥିଲା। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଯେଉଁଠି ଚଳାୟମାନ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଅଛି, ତାହାକୁ ଯେଉଁଠି ଜାଣିଛି, ସେ ପ୍ରଜା, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିସ୍ତୃତ କଥା ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତାବ କରାଯାଇଥିଲା। ଦକ୍ଷ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୂର୍ବେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରଭୁ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ମନସ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ—ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ—ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ମନସ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ ବୃଦ୍ଧି ନ କରିବାରୁ, ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧର୍ମିକ ପ୍ରଜାପତି ଚିନ୍ତା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ବୀରଣ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅସିକ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅସିକ୍ନୀ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ଜଗତ୍ ପୋଷଣ କରି, ବୈରଣୀରେ ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ନିଜେ ଅସିକ୍ନୀରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ସେହି ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟବାନ ପୁଅମାନେ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। ଏହିପରି, ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା, ଶକ୍ତି, ଓ ନିତ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ—ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶର ଚିରନୂତନ ଗାଥା ଏହି ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।