ଏହି କଥାରେ, ଏକ ଦିନ ଶିବଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ଦୁଃଖିତ, ଚେତନାହୀନ ଦେହ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୟାଭିକ୍ଷା ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଶିବ, ଯଦିଓ କ୍ରୋଧିତ ଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ତିନି ହସି ଦେଖି ଦେବୀ ସହ ଏହି ଅନୁଚିତ, କିନ୍ତୁ ଏହାର୍ଜିତ ଭିକ୍ଷା ଦେଇଦେଲେ। ଏହାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ଯେ, ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ସେଉଁଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ଲଙ୍କାକୁ ଯିବା ପଥରେ, ଶିବଙ୍କ ଜଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଗଙ୍ଗା ଜଳଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ। ଏହାର ଫଳରେ, ତାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ ତଳୱାର ମିଳିଲା, ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ମୁଁ ଦେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଭବଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ପୂଜା କଲେ। ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି ହେବା ପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ନାୟକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପୁଣି ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେଇଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ମହାସିଦ୍ଧି ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲା। ତାପରେ, ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ‘ପରୁଷ୍ଣୀ ସଂଗମ’ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ନାମା। ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଣ, କାରଣ ଏହା ପାପ ନାଶ କରେ। ଏଠାରେ ଅତ୍ରି ମୁନି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ। ତାଙ୍କର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପରେ, ସେ କହିଲେ, “ତମେ ମୋ ଜନ୍ମସ୍ଥାନରେ ପୁତ୍ର ହେବେ।” ଏପରି ଭାବେ ମୋ ପାଖରେ ଏକ ଶୋଭନ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ମୋର ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଏକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ, ଯାହାର ନାମ ଥିଲା ଶୁଭାତ୍ରେୟୀ। ସୋମ ଓ ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଅଗ୍ନିରୁ ଅଙ୍ଗିରାସ ଅଗ୍ନିଶିଖାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଅଙ୍ଗିରାସ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କନ୍ୟା ଆତ୍ରେୟୀକୁ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ, ପରୁଷ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ରେୟୀ ସହ କଥା ହୁଅଥିଲେ, ଏବଂ ଆତ୍ରେୟୀ ସଦା ସେବାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଙ୍ଗିରାସ ଜନ୍ମିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଙ୍ଗିରାସ ସଦା ଆତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ। ପୁତ୍ରମାନେ ସଦା ପିତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିଲେ। ଏକଦିନ, ପତିଙ୍କ କଠୋର କଥାରେ ଆତ୍ରେୟୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି, ନିଜ ଶ୍ୱଶୁର, ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନିଦେବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅତ୍ରିଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ସଦା ପତି, ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ପରିବାରରେ ସେବାରେ ଲିନ। ମୋ ପତି କାରଣ ବିନା ମୋତେ କଠୋର କଥା କହନ୍ତି ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି। ମୋ ପତି ମୋର ଦେବତା, ଦୟାକରି ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତୁ।” ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ତୁମ ପତି ଅଙ୍ଗିରାସ ଅଗ୍ନି ଶିଖାରୁ ଜନ୍ମିତ। ସେ ଶାନ୍ତ ହେବା ପାଇଁ ଏକ ପଦ୍ଧତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯିବ। ମୋ ଆଦେଶରେ, ତୁମେ ଜଳର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ବିଲିନ କର।” ତେବେ, ଆତ୍ରେୟୀ କହିଲେ, “ମୁଁ କଠୋର କଥା ସହିବି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପତି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ। ପତିଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଜୀବନର କି ଉପଯୋଗ?” ଏହାପରେ, ସେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଶବ୍ଦ ଚାହିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ପତିକୁ ପୁନି ପାଇପାରିବେ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ଏହି ଜଳ, ଦେହ, ସ୍ଥିର ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ସବୁଠି ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ମୁଁ ସଦା ତୁମ ପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଉତ୍ସ। ଏହା ଜାଣି, ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବୁଝ, ଜଳ, ମାଆ, ଦେବୀ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଶ୍ୱଶୁର କି? ତେଣୁ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବୋହୁଁ।” ଏହିଠାରେ ଶ୍ୱଶୁର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କହିଲ, ‘ଜଳ ମୋର ମାଆ’ ଏବଂ ‘ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ୟା’—ତେବେ ମାଆ କେମିତି ଭାର୍ୟା ହେବେ? ଏହା ଜଳର ଆକାର ଦ୍ୱାରା ବିରୋଧାଭାସ।” ପ୍ରଥମେ, ସେ ଭାର୍ୟା; ସେ ପ୍ରତିପାଳନ କଲେ ‘ଭାର୍ୟା’, ପ୍ରସବ କଲେ ‘ଜାୟା’, ନିଜ ଗୁଣରେ ‘କଳତ୍ରମ୍’। ଏହି ଅନେକ ରୂପ ତୁମେ ଧାରଣ କର; ମୋ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ କର। ଯେଉଁଠାରୁ କିଏ ଜନ୍ମିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ମାଆ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି: ପୁତ୍ର ହେବା ପରେ ସେ ଭାର୍ୟା ନୁହେଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆତ୍ରେୟୀ ତୁରନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଆକାର ଧାରଣ କଲେ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପତିଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ଏହିପରି, ପତି-ପତ୍ନୀ ଦୁଇଜଣେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ଗଙ୍ଗା ଜଳର ଆକାର ନେଲେ ଓ ଦମ୍ପତି ହେଲେ। ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ, ଶିବ ଉମା ସହ, ଚନ୍ଦ୍ର ରୋହିଣୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ, ସେପରି ସେ ଦମ୍ପତି ଏହି ସମୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେ ଜଳର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ପତିଙ୍କୁ ବିଲିନ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ପରୁଷ୍ଣୀ ନଦୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପରୁଷ୍ଣୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତ ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ଅଙ୍ଗିରାସମାନେ ବହୁ ପୂଜା-ଯଜ୍ଞ କଲେ ଓ ବହୁ ଦାନ ଦେଲେ। ପୁରାଣମାନେ କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ତିନି ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିବା, ବିଶେଷକରି ଗଙ୍ଗା-ପରୁଷ୍ଣୀ ସଂଗମରେ, ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ମହିମା କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହିପରେ ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନାମରେ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉଛି, ପବିତ୍ର ଓ ଦୁଷ୍ଟତା ନାଶ କରେ। ଏହାର ମହିମା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଶୁଣ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି, ଗୌତମ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାବାଲି ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ—ଏହିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର କର୍ତ୍ତା, ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏମାନେ ପୁରାଣ, ନ୍ୟାୟ ଓ ମୀମାଂସାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାଉଁଠି ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। କିଏ କିଏ ଜ୍ଞାନକୁ, କିଏ କର୍ମକୁ, କିଏ ଉଭୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଚର୍ଚ୍ଚା କରି, ମୋ ମତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ।