ଓ ମହାମୁନି, ଏକ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ କପିଳ ମୁନି ସହିତ ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ପୃଥିବୀକୁ ଗାଈର ଆକାରରେ ଦେଖିଥିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ, ଭାଗୀରଥୀ ଓ ବିଶେଷ କରି ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ସହିତ ଅନ୍ୟ ମହାନ ନଦୀମାନେ, ପୃଥୁ ତାହାରୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୁଧ ଚୋଷିଥିଲେ। ପୃଥୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଚୋଷାଯାଇଥିବାରୁ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଗୌତମୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା; ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ପରି ଲାଗିଲା। ସେଠୁଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ କପିଳ ମିଳନ ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ୮୮,୦୦୦ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ନାରଦ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଏହି ଉତ୍କ୍ରମରେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ନାରଦ, ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏଠାରେ ସିଂହିକା ନାମକ ଦାନବ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ରାହୁ। ଅମୃତ ଉପଜିବା ସମୟରେ ରାହୁ ଭାଗ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ମେଘହାସ ନାମକ ଦାନବ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର ଖବର ଶୁଣି, ମେଘହାସ ଗୌତମୀ ନଦୀର କୂଳରେ ତପସ୍ୟା କରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଇ କହିଲେ, "ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼; ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଆଛି, ସବୁ ପୂରଣ ହେବ। ଶିବ-ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦୟାରେ ଏଠାରେ କିଛି ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ।" ମେଘହାସ କହିଲେ, "ମୋ ପିତା, ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣମାନେ ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି, ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ପ୍ରେମ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଆପଣମାନେ ଓ ମୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶତ୍ରୁତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେବି। ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇ ପୁଅ ଶତ୍ରୁତ୍ୱ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହି ଆପଣମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ମୋର ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହେବ।" ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ରାହୁକୁ ଗ୍ରହ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ କଲେ ଓ ମେଘହାସକୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ କଲେ। ରାହୁଙ୍କ ପୁଅ, ନୈରୃତମାନଙ୍କ ନାୟକ, ପୁନି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର କୀର୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହେଉ।" ତାଙ୍କ କହିଲେ, "ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଶକ୍ତି ଦିଅ।" ଦେବତାମାନେ ଏହି ଚାହାଣି ମାନି ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଦାନବନାଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, କାରଣ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ତୀର୍ଥକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ ବସିଛନ୍ତି, ଏହି ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦାନବମାନେ ପୂଜିଥିବା ଅଠର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ମହାପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସିଦ୍ଧ-ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ନାଥ ଶିବ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଏହା ଲୋକମାନେ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ରାବଣ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ଜୟ କରି ସୋମ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସୋମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି: "ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଦେବି; ସୋମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ରୋକ, ଦଶମୁଖ।" ଏହା କହି, ଶିବଙ୍କ ୧୦୮ ନାମର ମନ୍ତ୍ର ଦେଲି, ଏହା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ। ଦୁଃଖୀ, ଚ୍ୟୁତ ଓ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ ଶିବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ରାବଣ ସୋମ ଲୋକରୁ ବାହାରିଲେ; ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଗର୍ବରେ ଦେଖିଲେ। ଦେବତା, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ନାଗ, ହସ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବଡ଼ କୈଳାସ ପାହାଡ଼, ଉମାଙ୍କ ନାଥ ଶିବଙ୍କ ନିବାସ ଦେଖିଲେ। "ଏହି ପାହାଡ଼ରେ କିଏ ବସିପାରିବେ? ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀରୁ ଉଠାଇ ନେବି। ଏହା ଲଙ୍କାକୁ ଆସିଛି, ଏହି ପାହାଡ଼ ଲଙ୍କାକୁ ଶୋଭା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଉଛି।" ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୁଣି କହିଲେ, "ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ," କିନ୍ତୁ ଦଶମୁଖ ରାବଣ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ଶୀଘ୍ର ପୁଷ୍ପକ ରଥକୁ ରଖି, ରାବଣ କୈଳାସ ପାହାଡ଼ର ତଳକୁ ଯାଇ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଏହା ଜାଣି, ଶିବ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ରାବଣକୁ ପାତାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ଚେପି ଶରୀରର ରାବଣ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ଶିବ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉମା ସହିତ ହସି, ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଦାନ ଦେଲେ; ଏହି ଦାନ ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ଦେଲେ। ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ଦାନ ପାଇ, ରାବଣ ଲଙ୍କାକୁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯାଇ, ଶିବଙ୍କ ଜଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜି, ଚନ୍ଦ୍ରାଙ୍କ ଅଲଙ୍କୃତ କଟାର ଲାଭ କରି, ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ମୋତେ ଦିଆ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସୋମଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭବଙ୍କୁ ପୂଜି, ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧ ହେଲାପରେ ରାବଣ ପୁନି ଲଙ୍କାକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସମୟରୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀର୍ଥ ମହାସିଦ୍ଧି, ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେଠାରେ ସେବା କରନ୍ତି। ପରୁଷ୍ଣୀ-ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହା ପାପ ଦୂର କରେ, ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ କହିବି। ଅତ୍ରି ମୁନି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଖୁସି ହେବାପରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋର ପୁଅ ହେବେ।" ଏପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ମୋତେ ଜନ୍ମିଲା, ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର ମୋ ପୁଅ ହେଲେ। ଏକ କନ୍ୟା ଶୁଭାତ୍ରେୟୀ ନାମରେ ଜନ୍ମିଲେ; ସୋମ ଓ ଦୁର୍ବାସା ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ। ଅଗ୍ନିରୁ ଅଙ୍ଗିରା ତାପସ୍ୟାରୁ ଜନ୍ମିଲେ; ଏପରି ଅଙ୍ଗିରା ଦୀପ୍ତିମାନ ଆତ୍ରେୟୀକୁ ଅତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଭଳି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣା ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୟାରେ ଶକ୍ତି, ସିଦ୍ଧି ଓ ମହାସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।