ଏକ ସମୟରେ, କପିଳ ଋଷି ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହେଇ, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ବେନାଙ୍କ ଉରୁ ଉପରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରୁ କିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ।” ଋଷିମାନେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ବେନାଙ୍କ ଉରୁକୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଲେ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ, କଳା ରଙ୍ଗର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖି ଋଷିମାନେ ଭୟଭିତ ହେଇ, “ବସି ଯାଉ!” କହିଲେ। ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ “ନିଷାଦ” ନାମ ଦିଆଯିବା ସହିତ ନିଷାଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ବେନାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଭୁଜକୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ପୃଥୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଣ୍ଠ ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ନିଅଇଥିଲେ। ପୃଥୁ ରାଜା ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାର ଶକ୍ତି ନିଅଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଗୁଣମୟ ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯିବା ସହିତ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ କପିଳ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ପୃଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଜୀବନ ଦିଅ, କାରଣ ଭୂମିର ଔଷଧି ଖାଇଯାଇଛି।” ଏହା ପରେ, ପୃଥୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କ ଧନୁ ଉଠାଇ, ଭୂମିକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଖାଇଯାଇଥିବା ଔଷଧି ଫେରାଇ ଦିଅ।” ଭୂମି, ଭୟଭିତ ହୋଇ, ବିସାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପୃଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଔଷଧିଗୁଡିକ ମୋ ଭିତରେ ଉପଭୋଗ ହୋଇଯାଇଛି; କିପରି ମୁଁ ଏହି ଦେଇପାରିବି?” ତାହାପରେ, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପୁଣି ଭୂମିକୁ କହିଲେ— “ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଦେଇନାହୁଁ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଅଇ ଦେଇବି ଏବଂ ଏହି ଔଷଧି ଦେଇବି।” ଭୂମି ପୃଥୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ହୋଇ ଏକ ନାରୀକୁ କିପରି ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୋ ନାହିଁ ହେଲେ, ଏହି ଜୀବମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ?” ପୃଥୁ କହିଲେ— “ଏକ ଜଣ ହାରିଲେ ଯଦି ଅନେକଙ୍କ ଉପକାର ହୁଏ, ତେବେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜୀବମାନେକୁ ପୋଷଣ କରିବି।” ତାପରେ ପୃଥୁ ଅପରାଧ ଦେଖିଲେନି, ଏବଂ କହିଲେ— “ଏହି କଥା ଅର୍ଥହୀନ ନୁହେଁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ଅନେକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ଏକ ହତ୍ୟା ଏକ ଶତାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ବଡ଼।” ତାପରେ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ, ପୃଥୁ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମାତା ଭୂମିକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ ଭୂମିକୁ କହିଲେ— “ଓ ଭୂମି, ଗାଉ ରୂପ ନେଇ, ଦୁଧ ଓ ଔଷଧି ଦେଇ ପୃଥୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର; ତେବେ ରାଜା ଖୁସି ହେବେ ଓ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷା ହେବ, ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।” ତାପରେ ଭୂମି ଗାଉ ରୂପ ନେଇ, କପିଳଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ବେନାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ପୃଥୁ ଦୁଧ ଦୋହିଲେ। ଏଠାରେ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷିମାନେ ଓ କପିଳ ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ଭୂମିକୁ ଗାଉ ରୂପରେ ଦେଖିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ, ଭାଗୀରଥୀ, ଓ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଗୋଦାବରୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ନଦୀରେ, ପୃଥୁ ଏହି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ। ପୃଥୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଦୋହିବା ସମୟରେ, ନଦୀ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଧ୍ଧ ହେଇ, ଗୌତମୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା; ଏହା ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ପରି ଲାଗିଲା। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ “କପିଳ ସଙ୍ଗମ” ନାମ ଦିଆଯିବା ସହିତ, ସେଠାରେ ୮୮,୦୦୦ ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାନ ରହିଛି। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଓ ନାରଦ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ମାନେ ମନେ ପକାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା। ତାହାର ଶକ୍ତି କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ତୁମେ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନ କୃତ ଯୁଗରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ଏକ ଦାନବୀ “ସିଂହିକା” ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ “ରାହୁ” ଥିଲେ, ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଅମୃତ ଉପଜିଲା ଓ ସିଂହିକାଙ୍କ ପୁଅ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ— ତାଙ୍କର ପୁଅ “ମେଘହାସା” ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ମେଘହାସା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗୌତମୀ ନଦୀର କୂଳରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଭିତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମର ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼; ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହେବ। ଶିବ-ଗଙ୍ଗାର କୃପାରେ ଏଠାରେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।” ମେଘହାସା କହିଲେ— “ମୋ ପିତା, ଯିଏ ପୂଜ୍ୟ, ତୁମେ ଅପମାନ କରିଛ; ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ମୋତେ ଉତ୍ତମ ସ୍ନେହ ଦେଉଛ, ମୋ ତପସ୍ୟା ଓ ତୁମେ ଏକସାଥିରେ ଶତ୍ରୁତ୍ୱ ଛାଡ଼ିବି। ପୁଅ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁତ୍ୱ ଦୂର କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଟୁଟ। ଯଦି ଏହି ଚାହୁଁଛ, ମୋର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।” ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ରାହୁକୁ ଗ୍ରହ ଭାବେ ନିଅଇଲେ, ଏବଂ ମେଘହାସାକୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ କଲେ। ତାପରେ, ରାହୁଙ୍କ ପୁଅ, ନୈରୃତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ଦେବତାମାନେ ପୁଣି କହିଲେ— “ମୋର କୀର୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହେଉ!” ସେ କହିଲେ— “ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଶକ୍ତି ଦିଅ।” ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ। ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଋଷି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦାୟିତ୍ୟମାନେ ନାୟକ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଏହା ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ସେଠାରେ, ଓ ନାରଦ, ଦାୟିତ୍ୟମାନେ ପୂଜିଥିବା ଅଠର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ କରିବା ମହାପାପ ନାଶ କରେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ “ସିଦ୍ଧ-ତୀର୍ଥ” ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ, ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନାୟକ, ବସିଛନ୍ତି। ଏହାର ଶକ୍ତି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ଲୋକମାନେକୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।