ଏକ ସମୟରେ, ଆତ୍ରେୟ ମୁନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ବଳବାହୁ ଆତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ତୁମେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା ଲାଭ କରିବେ। ଆତ୍ରେୟ ତୀର୍ଥରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ସ୍ନାନ କରିବେ, ସେମାନେ ସହଜରେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବେ।” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ସେଠାରେ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ; ପାଞ୍ଚ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ସ୍ଥଳ ସେଠାରେ ଅଛି।” ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆତ୍ରେୟ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ଦାନ ଦେଇ ଅଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବେ। ଏପରେ ଦେବତାମାନେ ଯାଇଗଲେ, ଆତ୍ରେୟ ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହାପରେ, ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ କପିଳାସଂଗମ କୁହାଯାଏ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନାରଦ, ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର କଥା କହିବି। ଏଠାରେ କପିଳ ନାମକ ଏକ ମୁନି ଥିଲେ, ତିନି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ବଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦୃଢ଼ ଓ କୃପାଳୁ, ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ସେଠାରେ, ଗୌତମୀ ନଦୀର ତଟରେ, କପିଳ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆସିଲେ ଓ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯେତବେଳେ ୱେନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଓ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସକ ବିହୀନ ହେଲା, ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏହି କପିଳ ମୁନିଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ବେଦ ନଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମ ଅପହୃତ ହୋଇଗଲା, ଏଠି କଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ତେବେ କପିଳ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏକତ୍ରିତ ମୁନିମାନେଠାରେ କହିଲେ, “ବେନାଙ୍କ ଉରୁ ଚର୍ଣ୍ଣ କରିବେ, ତାହାଠାରୁ କୌଣସି ଜଣ ଉଦ୍ଭବ ହେବେ।” ମୁନିମାନେ କପିଳଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ ବେନାଙ୍କ ଉରୁ ଚର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ତାହାଠାରୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ ଜନ୍ମ ହେଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନିମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କହିଲେ, “ବସିଯାଉ।” ଏଭଳି ତାଙ୍କୁ ‘ନିଷାଦ’ ନାମ ଦିଆଯାଇଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିଷାଦମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ମୁନିମାନେ ବେନାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ ଚର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଯାହା ଧର୍ମରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହାଠାରୁ ପୃଥୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ତିନି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ପୃଥୁ ରାଜା ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ମହିମାମୟ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହ କରି ଶୁଭ ଵର ଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଗୁଣମୟ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ଏପରେ ମୁନିମାନେ ଓ କପିଳ ଏକସাথে ପୃଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଜୀବିକା ଦିଅ, କାରଣ ଭୂମିର ଔଷଧି ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛି।” ତେବେ ପୃଥୁ ରାଜା ଧନୁ ଉଠାଇ ଭୂମିକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “ଜନମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଭକ୍ଷିତ ଔଷଧି ଫେରାଇ ଦିଅ।” ଭୂମି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପୃଥୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାଔଷଧି ମୋର ଭିତରେ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ କିପରି ଦେଇପାରିବି?” ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁନଃ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆଜି ଦେଇନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରି ଉପଜୀବିକା ଦେଇଦେବି।” ଭୂମି କହିଲେ, “ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା, ମହିଳାକୁ ବଧ କରିପାରିବେ କି? ମୋ ଛଡ଼ା, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ କିପରି ଜୀବନ ଚାଲାଇପାରିବେ?” ପୃଥୁ କହିଲେ, “ଏକ ଜଣଙ୍କ ହାନିରୁ ଯଦି ଅନେକଙ୍କ ଉପକାର ହୁଏ, ତେବେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଭୂମି। ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉପଜୀବିକା ଦେଇପାରିବି।” ଏହି କଥାରେ ପୃଥୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏହି କଥା ଅର୍ଥହୀନ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲେ ଅନେକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ। ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏକ ଜଣଙ୍କ ବଧ ଏକ ଶତାଶ୍ୱମେଧ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ବଡ଼।” ତେବେ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ, ରାଜା ଓ ଭୂମିକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଦେବତାମାନେ ଭୂମିକୁ କହିଲେ, “ହେ ଭୂମି, ଗାଁ ରୂପ ଧରି, ଦୁଧ ଓ ମହାଔଷଧି ରୂପରେ ପୃଥୁଙ୍କୁ ଦିଅ; ତେବେ ରାଜା ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ଜନମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ହେବ, ଏହିପରି ମଙ୍ଗଳ ହେବ।” ତେବେ ଭୂମି ଗାଁ ରୂପ ଧରି କପିଳଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ, ଓ ବେନାଙ୍କ ଜନ୍ମଜାତ ରାଜା ପୃଥୁ ମହାଔଷଧି ଦୁଧ ଦୋହିଲେ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମୁନିମାନେ ଓ କପିଳ ମୁନି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ନର୍ମଦା ନଦୀରେ। ସରସ୍ୱତୀ, ଭାଗୀରଥୀ, ବିଶେଷ କରି ଗୋଦାବରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନଦୀମାନେ, ସେଠାରେ ଏହି ଦୁଧ ଦୋହିଗଲା। ପୃଥୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଦୋହିବା ସମୟରେ ନଦୀ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ହେଲା, ଗୌତମୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲା; ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ପରି ଦେଖାଗଲା। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ କପିଳାସଂଗମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏଠାରେ, ନାରଦ, ଏଠି ଅଠାଠି ହଜାର ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଜଗତ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ସବୁ ଏକାଉଁ ଅନୁକ୍ରମରେ। ଏହାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥଳ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଦ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ଦୀର୍ଘ ପୂର୍ବରେ, କୃତଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ଦେବତା ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏକ ଦୈତ୍ୟକନ୍ୟା ଥିଲେ, ସିଂହିକା ନାମରେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ, ରାହୁ। ଯେତବେଳେ ଅମୃତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ଓ ସିଂହିକାଙ୍କ ପୁଅ ବିଭାଜିତ ହେଲେ—ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ, ବଡ଼ ଦୈତ୍ୟ, ମେଘହାସ। ତାଙ୍କର ପିତା ବଧ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ମେଘହାସ ତପସ୍ୟା କରିଲେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହି ରାହୁଙ୍କ ପୁଅ ଗୌତମୀ ତଟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆସିଲେ।