ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ପୁନ୍ୟମୟ ଗଳ୍ପଟି ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣିବା। ଏକ ସମୟରେ, ମହାମୁନି ଅତ୍ରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତୁରନ୍ତ ମେରୁ ପର୍ବତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନଗର, କାମନାପୂରଣ ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତା, ଏବଂ କାମଧେନୁ ଗାଈଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ବଜ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଗୃହ ତିଆରି କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ନିର୍ମଳ ଶଚୀ ଏବଂ କାମଦେବଙ୍କ ଦଳାନ ଭଳି ଏକ ରଙ୍ଗଶାଳା ତିଆରି କଲେ। ଏହାପରେ ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଭ୍ର ସଭା ଗୃହ 'ସୁଧର୍ମା' ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏବଂ ଏୟାରାବତ ହାତୀ, ବଜ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କଲେ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶଚୀ ସମାନ ଏକ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତିଆରି କଲେ; ଏବଂ ଅତ୍ରିଙ୍କ ମୁହଁ ଯୋଗେ ବଜ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ତିଆରି କଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରରେ ଥିବା ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଦେଖିଥିବା ପରି ସମସ୍ତ କଳା ତିଆରି କଲେ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଲାଭ କରି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏପରି ସୁଖମୟ ସ୍ଥାନରେ କିଏ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା ରଖିପାରିବ? ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଦৈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣିଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ: “ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡି ହରି ଭୂମିରେ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି? କି ଏହା କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ? ତେଣୁ ଚଳ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୃତ୍ରସୁଦନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯିବା।” ଏହି ଅସୁରମାନେ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ନେଲେ, ଏବଂ ସେ ତିଆରି କରିଥିବା ନଗରକୁ ଘେରି ନେଇ ଏହାକୁ 'ଇନ୍ଦ୍ରନଗର' ବୋଲି ନାମ ରଖିଲେ। ସେ ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଜନନାଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ଅବଳମ୍ବିତ ଥିଲା, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ଇନ୍ଦ୍ର' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ତେଣୁ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର କହିଲେ: “ମୁଁ ହରି ନୁହେଁ, ଏହି ଶଚୀ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ନୁହେଁ, ଏହି ନଗର କିମ୍ବା ଅଟବି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ନୁହେଁ। ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ବୃତ୍ରସୁଦନ, ବଜ୍ରଧାରୀ, ସହସ୍ରନୟନ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ବଜ୍ରସମ ଭୁଜାବଳୀ। ମୁଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦଜ୍ଞ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଗୌତମୀ ତଟରେ ବସିଛି; ଏଠାରେ, ଭବିଷ୍ୟତ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ, ସୁଖ ପାଇଁ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବବଶତଃ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ କହିଲେ: “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯେଉଁ ଘର୍ମ ତୁମେ ଅପସାରଣ କରିଛ, ଏହା କେବଳ ଏକ ଅନୁକରଣ ମାତ୍ର; ତୁମର କ୍ଷେମ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଭଳି ହେବା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ।” ତେବେ ଆତ୍ରେୟ କହିଲେ: “ଏଠାରେ ତୁମେ ଯେପରି ମୋ ବିଷୟରେ ଘୋଷଣା କରିବ, ମୁଁ ସେହିପରି କରିବି; ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।” ଏହିପରି କହି, ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ପୁନି ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରକୁ କହିଲେ: “ହେ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ମୋ ପ୍ରେମରେ ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ତୁମେ ଦିଆଛ, ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ନିଅ; ମୋତେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିକୁ, ରକ୍ଷା କର। ମୋ ପୁନି ପୁନି ଆଶ୍ରମ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଜଳ ସହିତ ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ଫେରାଇ ଦେଖ; ଦେବତାମୟ ବସ୍ତୁ ମୋତେ ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ସୁଖରେ ବାଧକ। ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ର 'ତଥାସ୍ତୁ' ବୋଲି, ସେ ଦିଆଥିବା ବରକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ଭୂମିକୁ କଣ୍ଟକମୁକ୍ତ କଲେ। ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ହସୁଥିବା ପରି ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ; ଆତ୍ରେୟ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଗୌତମୀ ତଟରେ ରହିଲେ। ସେଠି, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା ଓ ସେ ଲଜ୍ଜାବୋଧରେ ଏହିପରି କହିଲେ: “ହାହା, ମାୟାର ଶକ୍ତି ଏତେ! ମୋ ମନ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲା। ମହେନ୍ଦ୍ର ପଦ ପାଇବାର କଣ ଦରକାର ଥିଲା? ଆଗରୁ ମୁଁ କଣ କରିଥିଲି?” ଏପରି ଆତ୍ରେୟ ଲଜ୍ଜାରେ କହୁଥିବାବେଳେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼; ତୁମେ ବଡ଼ ଯଶସ୍ୱୀ ହେବେ। ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ରେୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସହଜରେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ। ସେଠାରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ; ସେଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ପାଞ୍ଚହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ସ୍ଥଳ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ର, ଆତ୍ରେୟ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମରେ ଏହି ସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହିପରି କହି ଦେବତାମାନେ ଚଲିଗଲେ, ଏବଂ ମୁନି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହିପରେ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ 'କପିଳାସଙ୍ଗମ' ବିଷୟରେ କହାଯାଏ। ଏଠାରେ, ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ଗଳ୍ପ କହିବି। ସେଠାରେ କପିଳ ନାମକ ଏକ ମୁନି ଥିଲେ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ, କଠୋର ଓ କୃପାଳୁ, ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ। ସେ ମୁନି, ଗୌତମୀ ତଟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ: “ବେନ ହତ ହେବା ପରେ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରେ ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଏପରି ସମୟରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛୁ। ବେଦ ନଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମ ହରାଇଗଲା, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ତେବେ କପିଳ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏକତ୍ରିତ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: “ବେନଙ୍କ ଜଂଘା ମଥନ କର; ତାହାଠାରୁ କିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ମୁନିମାନେ ଏହିପରି କଲେ, ବେନଙ୍କ ଜଂଘା ମଥନ କଲେ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଏକ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜନ୍ମ ନେଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନିମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କହିଲେ: “ବସ,” ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ 'ନିଷାଦ' ବୋଲି କହାଯିବା ଲାଗିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ନିଷାଦମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।