ଏକ ସମୟର କଥା, ପାଇଲୂଷ ନାମକ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପରିବାର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ, ଧନ ଲାଗି ଲୋକେ ଲୋକେ ଦୌଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଉପଲବ୍ଧି ହୋଇନି। ଏହା ପରେ ସେ ବିରକ୍ତିକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କଲେ। ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିପରୀତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିରକ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ଭାବି ନେନ୍ତି। ପାଇଲୂଷ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ— “ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ଧନ ଆସୁନାହିଁ, ମୋର ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକ ଅନେକ।” ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅଭିମାନୀ ଥିଲା, କଷ୍ଟ ସହିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ— ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାଗ୍ୟର ଚାଳ ଦେଖି ଦୁଃଖ କରିଲେ। କେବେ କେବେ ଜୀବିକା ଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଳାଇଲେ। ସେ ଏହି ଧନ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବିରକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇନି; ଯେ କୌଣସି ସେବା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ନିଷିଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିବା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ହେଲା। ଏହି ତୀବ୍ର ଆସକ୍ତି ମୋତେ ବିବିଧ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆକ୍ରଷ୍ଟ କରିଥାଏ; ଅଜ୍ଞାନରୁ ତୁମେ ହାନି କରିଛ, ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଲୂଷ ଆସକ୍ତିକୁ କିପରି ଛେଦ କରିବା ଉପାୟ ବିଚାର କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଜ୍ଞାନର କ୍ରୁପା ତଳେ, ମୁଁ କିପରି କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଲୋଭ, ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଚକ୍ରକୁ କାଟିପାରିବି? ମୋତେ ଏହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ, ମହାଶୟ।” ତାଙ୍କ ପିତା କହିଲେ— “ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ: ‘ଜ୍ଞାନ ପାଇବାକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।’ ତେଣୁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କର; ତାପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା।” ପାଇଲୂଷ ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି, ଜ୍ଞାନ ପାଇବାକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। ତାପରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଦ୍ୱିଜାତି ପାଇଲୂଷଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ପାଇଲୂଷ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ କହିଲେ— “କ୍ରୋଧ ଏକ ପ୍ରଥମ ଶତ୍ରୁ, ଫଳହୀନ ଏବଂ ଶରୀରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଜ୍ଞାନର କ୍ରୁପାରେ ଏହି କ୍ରୋଧକୁ କାଟିଦେଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ପାଇଯାଏ। ଆସକ୍ତି ବହୁମୂଖୀ, ମାୟାମୟ, ବନ୍ଧନ ଏବଂ ପାପର କାରଣ; ଜ୍ଞାନର କ୍ରୁପାରେ ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ କାଟିଦେଲେ, ଜନେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ। ଆସକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧର୍ମ; ଅନାସକ୍ତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି ଆସକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶତ୍ରୁ। ଜ୍ଞାନର କ୍ରୁପାରେ ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ କାଟିଦେଲେ, ଶିବ ସହ ଏକତା ଲାଭ ହୁଏ। ସନ୍ଦେହ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନଷ୍ଟ, ଧର୍ମ ଓ ଆର୍ଥିକ ଉନ୍ନତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ କାଟିଦେଲେ, ଜନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଯାଏ। ଆଶା ଦୃତୀ ଭଳି ଆସି ସର୍ବ ସୁଖକୁ ଜଳାଇଦିଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମମତାର କ୍ରୁପାରେ ଏହି ଆଶାକୁ କାଟିଦେଲେ, ଜୀବନରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ।” ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ପାଇଲୂଷ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ଜ୍ଞାନର କ୍ରୁପାରେ ମୋହ ହରାଇ, ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ। ଏହିଠାରୁ, ସେଠି ସ୍ଥାନଟି ଖଡ଼ଗତୀର୍ଥ, ଜ୍ଞାନତୀର୍ଥ, କବଷ, ପାଇଲୂଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା—ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରେ। ଏଭଳି, ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏପରି ଛଅ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ, ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଆତ୍ରେୟ ନାମରେ, ଅନ୍ବିନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନ। ଏହାର ଶକ୍ତି ବିବରଣ କରିବି, ଯାହା ହାରାଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରାଇ ପାରେ। ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ, ଆତ୍ରେୟ ମହାର୍ଷି ତପସ୍ୟା କଲେ, ପୁରୋହିତ ଓ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ହୋତୃ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ହୋମ କରିଥିଲେ; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ମହେଶ୍ଵର ହୋମ ପୂନର୍ବାର କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଋଷି ଶାସନ ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଯିବାର ସମର୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କଲେ—ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅବସ୍ଥା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୋକ ଓ ପାତାଳ ଲୋକରେ ଯିବାର ଶକ୍ତି ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଶୁଭ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, କେବେ କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା, ପୁନର୍ବାର ଇନ୍ଦ୍ରର ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା କରିପାରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ତିନି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଘେରା ରହି, ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନୃତ୍ୟ ଦେଖୁଥିବା, ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣୁଥିବା ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ପଙ୍ଖା କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନେ ଆସନ ନେଇଥିବା, ମହାସିଂହାସନରେ ବସି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଜୟନ୍ତକୁ ଆଞ୍ଜଳିରେ ରଖି, ଶଚୀ ସହ ଏକତାରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ମହେନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଦାନ ଦେବାର ଶକ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରର ଶ୍ରୀ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟର ଅଭିଲାଷା କରିଲେ। ଦେବମାନଙ୍କର ଆଦର ପାଇ, ସେ ପୁନର୍ବାର ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ, ଶକ୍ରର ରତ୍ନମୟ ଏବଂ ଗୁଣମୟ ସହର ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଲେ। ନିଜ ଆଶ୍ରମର ଅଭାବ ଏବଂ ରତ୍ନ ନଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନାସକ୍ତ ହେଇଗଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ପ୍ରତି ଅଭିଲାଷା କଲେ, ମହାତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ସହ କଥା କହିଲେ। “ମୁଁ ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନେକ୍ତାର, ପବିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଓ ରସ ଦେଖି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ କାମନା କରେ, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରେ ମୋତେ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ ଦିଅ। ଯଦି ମୋ କଥା ଅନ୍ୟ ଭାବେ କହିବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଆତ୍ରେୟଙ୍କ ଉଚ୍ଚବାଣୀ ପରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଶୀଘ୍ର ମେରୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସହର, କାମନାପୂରଣ ଗଛ, ଲତା ଏବଂ ସୁରଭି ଗାଁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତିନି ଭଲ ହାଉସ୍, ବଜ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଅତି ସୁନ୍ଦର; ଶଚୀ, ନିର୍ମଳ ଅଙ୍ଗରେ, ଏବଂ କାମର ରଙ୍ଗଶାଳ ତିଆରି କଲେ।