ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ କିପରି ଏକ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଉଛି—ଅରୂପ, ଶୁଭ୍ର ଓ ତିନି ଗୁଣର ଧାରଣ କରିଥିବା, ତିନି ରୂପରେ ପ୍ରକଟ, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିନାଶର କାରଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର ଦିଆଯାଉଛି। ଏହାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, “ବର ଚାହିଁବାକୁ ଚାହିଁ।” ତାହାପରେ ପୂଜାରୀ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ହେ ଦେବତାମନ୍ତ୍ରୀ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ଶାନ୍ତ, ମୂଦ୍ର ଓ ଶୀଳବତୀ ପତ୍ନୀ ଦିଅ; ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ୍ର ସନ୍ତାନ ଦିଅ; ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର ବର ଦିଅ।” ତାହାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସାର୍ୟାତିଙ୍କୁ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପତ୍ନୀ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବର ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ୍ରତା ଦେଲେ। ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନେଇ ସାର୍ୟାତି ପୂଜାରୀ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଗଲେ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ତିନି ହଜାର ଶୁଭ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭାନୁ-ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଛି। ଏହା ମୃତ-ସଂଜୀବନ, ସାର୍ୟାତ, ମାଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସମାଖ୍ୟାତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଥାଏ; ମୃତ-ସଂଜୀବନ ଜୀବନ ଓ ଶ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହି ଗଉତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଖଡ୍ଗ-ତୀର୍ଥ ନାମରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଯାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ନାରଦ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣିବେ। ପୈଲୁଷା, କବଷାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ; ସେ ପରିବାର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଭାରିତ, ଧନ ଲାଗି ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ପାଇଲେ ନାହିଁ; ପରେ ବିରାଗ ଅଂଗୀକାର କଲେ। ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରତିକୂଳ ଓ ପ୍ରୟାସ ଅଫଳ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିରାଗ ଛଡା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଧନ ଆସୁନାହିଁ, ଦାୟିତ୍ୱ ଅନେକ।” ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ଅନୁକୂଳ ନଥିଲା—ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ ଦୁଃଖଦାୟକ! କେବେ କେବେ ଜୀବିକା ଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ କାମ କରି ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ଧନ ନ ପାଇଲେ, ବିରାଗ ମଧ୍ୟ ନ ପାଇଲେ; କୌଣସି କାମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତାହା ବାଧା ହେଲା, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା କରିବା ଅସମ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଆସକ୍ତି ମୋତେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଷ୍ଟ ପଥରେ ଆକୃଷ୍ଟ କରେ; ଅଜ୍ଞାନରୁ ତ୍ୱମେ ହାନି କରିଛ; ଏହି ଆସକ୍ତି, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଏପରେ, ପୈଲୁଷା ଚିନ୍ତା କରି, ଆସକ୍ତି କିପରି କାଟିବା ଯୋଜନା କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଜ୍ଞାନର ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କିପରି କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର କାଟିଯାଏ? ଏହି ପଦ୍ଧତି କୁହନ୍ତୁ, ହେ ଆଚାର୍ୟ।” ପିତା କହିଲେ, “ବେଦ ଶିଖାଏ—‘ଏକ ଜ୍ଞାନ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।’ ତେଣୁ, ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଉପାସନା କର; ତାପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା।” ପୈଲୁଷା “ଏମିତି ହେଉ” କହି, ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପୂଜା କଲେ। ତାହାପରେ ମହାଭଗବାନ୍ ଖୁସି ହୋଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ପାଇ, ସେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଶ୍ଲୋକ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “କ୍ରୋଧ ପ୍ରଥମ ଶତ୍ରୁ, ଅଫଳ ଓ ଶରୀର ନାଶକ; ଜ୍ଞାନର ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କାଟିଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ପାଇଯାଏ। ଆସକ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରକାର, ମାୟା, ବନ୍ଧନ ଓ ପାପର କାରଣ; ଜ୍ଞାନର ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କାଟିଲେ, ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ। ଆସକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧର୍ମ; ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି, ଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ; ନିରାସକ୍ତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶତ୍ରୁ। ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ ଜ୍ଞାନର ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା କାଟିଲେ, ଶିବ ସହ ଏକତା ପାଉଛି। ସନ୍ଦେହ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାଶ, ଧର୍ମ ଓ ଆର୍ଥିକ ନାଶକ। ଏହି ସନ୍ଦେହ କାଟିଲେ, ଜୀବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଯାଏ। ଆଶା ଦାନବୀ ପରି ପ୍ରବେଶ କରି, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦହି ଦେଇଥାଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମୋହ ଭାବରେ ଏହାକୁ କାଟିଲେ, ଜୀବନରେ ମୋକ୍ଷ ପାଉଥାଏ।” ଏପରେ, ଜ୍ଞାନ ପାଇ, ସେ ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ଜ୍ଞାନର ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୋହ ଦୂର କରି, ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଖଡ୍ଗ-ତୀର୍ଥ, ଜ୍ଞାନ-ତୀର୍ଥ, କବଷା, ପୈଲୁଷା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଏହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏପରି ଛଉ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ ଓ ଚାହିଁଥିବା ଶୁଭ୍ରତା ମିଳିଥାଏ। ଏବେ ଆମେ ଆତ୍ରେୟ ନାମକ ବିଶିଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଦେଖୁଛୁ, ଯାହା ଅନ୍ୱିନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହା ପ୍ରଭାବର ବିବରଣୀ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଯାହା ହାରାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଗଉତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳରେ, ଆତ୍ରେୟ ଋଷି ପୂଜାରୀ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ହୋତୃ ପୂଜାରୀ ଓ ଅନ୍ନ ଉପହାରକ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ମହେଶ୍ୱର ଅର୍ପଣ ପୁନଃ କରିଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ କରି, ଋଷି ସର୍ବତ୍ର ଯାଇପାରିବାର ଶକ୍ତି ଓ ଆଧିପତ୍ୟ ପାଇଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥା, ଦେବତାମାନେର ଲୋକ, ଏବଂ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରିଲେ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଶୁଭ୍ର ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ କେବେ କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଓ ପୁନଃ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ସେ ହଜାର ଆଖି ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧ୍ୟ ଦେବତା ଗାନ କରୁଥିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃତ୍ୟ ଦେଖି, ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣି, ଅପ୍ସରାମାନେ ପଙ୍ଖା ଝାଲି ଦେଉଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟକ୍ଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ମହାସିଂହାସନରେ ବସି, ପୁତ୍ର ଜୟନ୍ତକୁ ଗୋଦିରେ ରଖି, ଶଚୀ ସହ ଏକତାରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଦାନକର୍ତ୍ତା, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରୀରେ ମୋହିତ ହେଲେ ଓ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରପଦର ଆଶା କଲେ। ଦେବତାମାନେ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରି, ସେ ପୁନଃ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ, ଶକ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଦେଖି, ରତ୍ନ ଓ ଶୁଭ୍ର ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।