ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ରାଜା ଶାର୍ୟାତିଙ୍କ ଉପରେ। ତାଙ୍କର କୌଳିକ ପୁରୋହିତ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଜାଣିନଥିଲେ। ଗୁରୁ ବିଦାୟ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଶାର୍ୟାତି ମହାପୁରୁଷ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପଠାଇ ଦେଇ, ଶାର୍ୟାତି ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାଇଲେ। ତିନି ଗଙ୍ଗା, ସୂର୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— “ମୁଁ ଯଦି ଦାନ କରିଛି, ଯଦି ହୋମ କରିଛି, ଯଦି ମୋର ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ଏହି ସତ୍ୟରେ ଏହି ସତ୍ତ୍ବବନ୍ତୀ ନାରୀ ମୋ ଆୟୁରେ ଜୀବନ୍ତ ରହୁନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କଥା କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶାର୍ୟାତି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଜୀବନ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହେଲେ। ରାଜା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ଶୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁଗତ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହେଇଛନ୍ତି—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖି ପୁରୋହିତ ତାଙ୍କର ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ— “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିବା ପରେ ମୋର ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀ ପାଖକୁ ଯିବିବା କିମ୍ବା ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବି। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦ୍ୱିଜ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋର ପ୍ରାପ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣିବି, ଏହି ନିଷ୍ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥାନ କରି ପୁନଃ ମୋର ପ୍ରିୟା ପାଖକୁ ଫେରିବି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋର ପାଇଁ ଶୁଭ ହେବ।" ତାପରେ ସେ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, କାରଣ ସୂର୍ୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିନାହାନ୍ତି। ସେ କହିଲେ— “ଅପାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଥିବା ସୂର୍ୟ, ବେଦ ଚ୍ଛନ୍ଦ ମୂର୍ତ୍ତି, ଓମ୍ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ନିରାକାର ଓ ସୁନ୍ଦର, ତିନି ଗୁଣ ସହିତ, ତିନି ଆକାର, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ନାଶର କାରଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।” ସୂର୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ କହିଲେ— “ବର ମାଗ।” ପୁରୋହିତ କହିଲେ— “ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ପାଇଁ ଦୟାଳୁ ସ୍ତ୍ରୀ, ଧର୍ମିକ ପୁତ୍ର, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ବର ଦିଅ।” ତାପରେ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ଶାର୍ୟାତିଙ୍କୁ ରତ୍ନାଭୂଷିତ ସ୍ତ୍ରୀ, ଅନ୍ୟ ବର ଓ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଦେଲେ। ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପୁରୋହିତ ସହିତ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଲେ। ସେଠା ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ସ୍ମୃତି ହେଉଛି। ସେଠି ତିନି ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଭାନୁ-ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଉପଲକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ମୃତ-ସଂଜୀବନ, ଶାର୍ୟାତ, ମାଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ-ସମାଖ୍ୟାତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; ମୃତ-ସଂଜୀବନ ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଖଡ଼୍ଗ-ତୀର୍ଥ ନାମରେ ଗୌତମୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠି ଏକ ଅନ୍ୟ କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ—ନାରଦ, ଦୟାକରି ଶୁଣ। ପୈଲୂଷ ନାମକ ଦ୍ୱିଜ, କବଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସେ ପରିବାର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହେଇ ଧନ ଖୋଜି ଏଠା-ସେଠା ଘୁଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ବିରାଗ୍ୟ ଅପନାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରତିକୂଳ ହୋଇଯାଏ ଓ ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ବିରାଗ୍ୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ସେ ଅନୁବୃତ୍ତି କରି କହିଲେ— “ଧନ ଆସୁନାହିଁ, ମୋର ଅନେକ ନିର୍ଭର ଅଛନ୍ତି।” ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଗର୍ବିତ ଥିଲା, ଦୁଃଖ କଷ୍ଟ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ—ହାୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଚାଳ ଅପବାଦ! କେବେ କେବେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କାମ କରି ଚାଲିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଧନ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ବିରାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତା ସମୟରେ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଯେ କୌଣସି ସେବା କରିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ ହେଲା, ତପସ୍ୟା କରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର। ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ମୋତେ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଟାଣି ନେଉଛି; ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ କ୍ଷତି କରିଛ; ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରିବି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ପୈଲୂଷ ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ କିପରି ଚ୍ଛେଦ କରିବାଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଜ୍ଞାନର ଖଡ଼୍ଗ ଦ୍ୱାରା କିପରି, ପିତା, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ, ଏବଂ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର କୁ ଚ୍ଛେଦ କରିବି? ସେ ଉପାୟ କହ, ଗୁରୁ।” ବେଦର ଉପଦେଶ ହେଉଛି— “ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି ଚାହିଁବା ଉଚିତ।" ତେଣୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କର, ତାପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା। "ତଥା" କହି, ପୈଲୂଷ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଉପାସନା କଲେ। ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ଦ୍ୱିଜକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ପାଇଁ, ସେ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଶ୍ଲୋକ କହିଲେ— “କ୍ରୋଧ ପ୍ରଥମ ଶତ୍ରୁ, ଫଳ ନାହିଁ, ଶରୀରକୁ ନାଶ କରେ; ଜ୍ଞାନର ଖଡ଼୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ। ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଅନେକ ପ୍ରକାର, ମାୟାମୟ, ବନ୍ଧନ ଓ ପାପର କାରଣ; ଜ୍ଞାନର ଖଡ଼୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଜନ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ। ଆସକ୍ତି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି; ନିରାସକ୍ତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି ଆସକ୍ତି ସବୁଠୁ ଶତ୍ରୁ। ଏହି ଆସକ୍ତିକୁ ଜ୍ଞାନର ଖଡ଼୍ଗ ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦେଲେ, ଶିବ ସହିତ ଏକତା ମିଳେ। ସନ୍ଦେହ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବିନାଶ, ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀର ନାଶକ। ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଜୀବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ। ଆଶା ଦୈତ୍ୟୀ ପରି ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦିଏ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ; ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମମତାର ଖଡ଼୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ।" ଏପରି ଜ୍ଞାନ ପାଇ, ସେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ଜ୍ଞାନର ଖଡ଼୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୋହ ଦୂର କରି ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଖଡ଼୍ଗ-ତୀର୍ଥ, ଜ୍ଞାନ-ତୀର୍ଥ, କବଷ, ପୈଲୂଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଇଛି, ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠି ଛଉ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ, ଚାହିଁଥିବା ବର ମିଳେ। ଏବେ ଆମେ ଆତ୍ରେୟ ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ।