ଏହି କଥାରେ, ରାଜା ଶାର୍ୟାତି ଏକ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଲେ । ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଭଲପାଇବାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସହରରେ ସମ୍ବାଦ ପ୍ରସାର କରିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଶାର୍ୟାତି ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ତଳଭୂମିକୁ ଚାଲିଗଲା । ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଦୂତମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କର ରାନୀ ନିଜ ଆପଣା ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦାଙ୍କୁ ଆଉ ଏକଥା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଲେ । ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରାନୀଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହେଇଗଲା; ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଥିଲା । ଦୂତମାନେ ଏହି ଦେଖି ଏହାକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ । ରାଜା ଏହି ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ । ସେ ପୁନଃ ଦୂତମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହିଳାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ରକ୍ଷା କର; ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତ ଶୀଘ୍ର ଆସିବେ, ସମ୍ବାଦ ଆଣିବାକୁ ଭୁଲିବେ ନାହିଁ ।" ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ଅନ୍ୟଥା ଭାବୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦେହହୀନ କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲେ: "ଓ ରାଜା, ଗଂଗା ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ; ଗୌତମୀ ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିଥିବା, ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଥିବା, ସେ ତୁମର ଆଶା ପୂରଣ କରିବେ ।" ଏହି ଶୁଣି, ଶାର୍ୟାତି ଗୌତମୀ ନଦୀର ତୀରକୁ ଗଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦେଲେ, ପିତୃମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ସେ ନିଜର ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ପଠାଇ, "ଯାଉ, ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଦିଅ," ଏହିପରି କହିଲେ । ପୁରୋହିତ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲେ; ଗୁରୁ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ରାଜା ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଗଲେ । ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପଠାଇ, ରାଜା ଗଂଗା ତୀରରେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଗଂଗା, ସୂର୍ୟ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି ଘୋଷଣା କଲେ: "ଯଦି ମୁଁ ଦାନ ଦେଇଛି, ହୋମ କରିଛି, ଆପଣାମାନେକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଛି—ଏହି ସତ୍ୟରେ, ଏହି ପୁଣ୍ୟବତୀ ମହିଳା ମୋର ଆୟୁରେ ଜୀବନ୍ତ ହେଉ ।" ରାଜା ଏପରି କହି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କର ଜନା ମହିଳା ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହେଲେ । ରାଜା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜନା ମହିଳା ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଶୁଣି ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଗୁରୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବି; ଏହା ମୋର ନିଜର ଉଚିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବିବି । ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ଆଉ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଫେରିବି ।" ଏହିପରି କହି, ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, କାରଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ଏକମାତ୍ର ଦେବ । "ଅମେଘ ତେଜସ୍ବୀ, ବେଦମାନେ ଯାହାର ଗଠନ, ଓମ୍ ରୂପୀ, ମୁକ୍ତିଦାତା ସୂର୍ୟକୁ ନମସ୍କାର । ନିରାକାର ଓ ସୁନ୍ଦର, ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ, ତ୍ରିରୂପୀ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ସମର୍ଥ ଭଗବାନ୍କୁ ନମସ୍କାର ।" ସୂର୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, "ବର ମାଗ ।" ପୁରୋହିତ କହିଲେ, "ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥ, ରାଜାକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ, ମୋତେ ମୃଦୁଭାଷିଣୀ ଜନା, ପୁଣ୍ୟବତୀ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ରାଜାକୁ ଶୁଭ ଭଗ୍ୟ ଦିଅ ।" ତାପରେ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଶାର୍ୟାତିଙ୍କୁ ରତ୍ନ ଭୂଷିତ ଜନା, ଅନ୍ୟ ବର ଓ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଲେ । ପୁରୋହିତ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଖୁସିରେ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଲେ; ସେହି ସ୍ଥାନ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଗଲା । ସେଠି ତିନି ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠିଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ "ଭାନୁ-ତୀର୍ଥ" ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଗଲା । ଏହା "ମୃତ-ସଂଜୀବନ", "ଶାର୍ୟାତ", ଓ "ମାଧୁଚ୍ଛନ୍ଦ-ସମାଖ୍ୟାତ" ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ । ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; "ମୃତ-ସଂଜୀବନ" ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ । ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରରେ "ଖଡ଼ଗ-ତୀର୍ଥ" ଭାବରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଜଣାଶୁଣା; ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ । ଏଠି ଏକ ନୂତନ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଓ ନାରଦ, ଶୁଣ; ପୈଲୂଷ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କବଷଙ୍କ ପୁତ୍ର । ପୈଲୂଷ ପରିବାର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଭାରିତ, ଧନ ଅନ୍ବେଷଣ କରି ସବୁଠି ଦୌଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ; ତାପରେ ସେ ବିରାଗ ଅପନ୍ନ କଲେ । ଯେତେବେଳେ ଭାଗ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ ଓ ଚେଷ୍ଟା ବିଫଳ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ବିରାଗ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ । ସେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପୁନପୁନ ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ କରିଲେ: "ଧନ ଆସୁନାହିଁ, ଆପଣା ଅନେକ ।" ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଅଭିମାନୀ, କଷ୍ଟ ସହିବା ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ; ଦୁଃଖ ଭାଗ୍ୟର କ୍ରୂର ଚାଳ । କେବେ କେବେ ଜୀବିକା ଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଥିଲେ । ସେ ଏହି ଧନ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ବିରାଗ ମଧ୍ୟ ସେ ସମୟରେ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତାହା ବିରତ ହେଲା, ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କଷ୍ଟଦାୟକ ହେଲା । ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରର ତୃଷ୍ଣା ସବୁଠି ଅନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ନେଇଯାଏ; ଅଜ୍ଞାନରେ ତୃଷ୍ଣା ହାନି କରିଛି—ତୃଷ୍ଣାକୁ ନମସ୍କାର କଲେ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପୈଲୂଷ ତୃଷ୍ଣାକୁ କିପରି କାଟିବାଠାରେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଜ୍ଞାନର ଖଡ଼ଗ ଦ୍ୱାରା କିପରି କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ, ଏହି ଦୁଃଖମୟ ଜନ୍ମ ଚକ୍ରକୁ କାଟିପାରିବି? ସେହି ପଦ୍ଧତି କହ, ଓ ଗୁରୁ ।" ବେଦ କହେ: "ଏହି ଜ୍ଞାନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମାଗିବା ଉଚିତ ।" ଏହିପରି, ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ତାପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ପାଇବ । "ଏହିପରି ହେବ," କହି ପୈଲୂଷ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । ତାପରେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦ୍ୱିଜ ପୈଲୂଷଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ । ଜ୍ଞାନ ଓ ମହାବିବେକ ଲାଭ କରି, ପୈଲୂଷ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଶ୍ଲୋକ କଥା କହିଲେ ।