ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଶାର୍ୟାତି ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ବିଜୟ କରିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ବିଜୟ କରିବା ପରେ, ଏହି ପ୍ରମୁଖ ରାଜା ଯାତ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ମନମରା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ପଚାରିଲେ, "ମହାନୁଭାବ, ଆପଣ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ କଣ? ଆପଣ ମୋ ରାଜ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ପାଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନୀ।" "ଆପଣ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ଯେ ଆପଣଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ଅଛି? ଆମେ ପୃଥିବୀ ବିଜୟ କରିଛୁ, ରାଜାମାନେ ଅଧୀନ, ଏଠାରେ ବଡ଼ ସୁଖର କାରଣ ଉପସ୍ଥିତ। ତେବେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ କାହିଁକି ଅତି କ୍ଷୀଣ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି? ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।" ତାହାପରେ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାପୁରୁଷ ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମରେ ଶାର୍ୟାତିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ମୋତେ ଯେ କହିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାତିର ଅର୍ଧାଂଶ ବିତିଲାବେଳେ, ମୁଁ ବାହାରେ ଥିଲି, ସେ ମୋ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦେହର ଅଧିକାରିଣୀ, ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୋ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ କଥା ମନେପକାଇ, ମୋ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି। ପ୍ରେମର ଅଶାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଉଠେ, ତାଙ୍କ ଅମ୍ବୁଜବଦନୀ ଜୀବନ ଲାଗି ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହେଉଛନ୍ତି।" ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଶତ୍ରୁସୁଦନ ଦେଖି ହସି କହିଲେ, "ଆପଣ ମୋ ଶିକ୍ଷକ, ମୋ ବନ୍ଧୁ। ଆପଣ ନିଜେ ନିଜ ସ୍ନେହକୁ କାହିଁକି ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି? ମହାମୁନି, ମୋ ଉପଦେଶ କଣ ଉପକାରୀ? ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ଏ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରେ କେବେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତିନାହିଁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା କହିଲେ, "ଯେଉଁଠାରେ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମିଳନ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏଇ ତିନି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଫଳିଥାଏ। ଏହା ଦୋଷ ନୁହେଁ, ବଡ଼ ଗୁଣ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ।" ଏହାପରେ ରାଜା ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସହରରେ ସୂଚନା ପ୍ରସାର କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶାର୍ୟାତି ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ବାହାରିଥିବାବେଳେ, ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ପାତାଳକୁ ଚାଲିଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ନିଶ୍ଚିତି ପାଇଁ ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ—ଏହା ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଥିଲା। ଦୂତମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ରାଜା ଏହି ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଦୂତମାନେ କହିଲେ, "ସିଘ୍ର ଯାଅ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମକୁ ଖବର ଦିଅ, କାରଣ ରାଜା ଓ ପୁରୋହିତ ଶୀଘ୍ର ଆସିବେ।" ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାଜା ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ତେଵେ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ—"ହେ ରାଜନ୍, ଗଙ୍ଗାତୀରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ଗୌତମୀ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବେ।" ଏହା ଶୁଣି, ଶାର୍ୟାତି ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଗଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ପଠାଇ, ଯାତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦାନ କରିବାକୁ କହିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ପୁରୋହିତ ଅବଗତ ନଥିଲେ। ପୁରୋହିତ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପଠାଇ, ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଗଙ୍ଗା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, "ଯଦି ମୁଁ ଦାନ ଦେଇଛି, ହୋମ କରିଛି, ଜନତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଛି—ଏହି ସତ୍ୟରେ, ଏହି ସତୀ ମହିଳା ମୋ ଆୟୁଷ୍ୟରେ ଜୀବନ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।" ଏପରି କହି, ଶାର୍ୟାତି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଶୁଣି, ରାଜା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଓ ମୃତା ଭାର୍ୟା ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ପୁରୋହିତ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କଲେ। "ମୁଁ ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦା, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି, ମୋ ପ୍ରିୟାଠାରେ ଯିବି, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବି," ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। "ଏହି କର୍ମ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ; ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରି, ପୁନଃ ମୋ ପ୍ରିୟାଠାରେ ଫେରିବି—ଏହିଠାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ରହିଛି," ବୋଲି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। "ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ବେଦମୟ, ଓଁକାରସ୍ୱରୂପ, ମୁକ୍ତିଦାତା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନିରାକାର, ସୁନ୍ଦର, ତ୍ରିଗୁଣମୟ, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର କାରଣ, ସେଉଁଠି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" ତାହାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, "ବର ମାଗ।" ସେ କହିଲେ, "ଦେବେଶ, ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାର ଭାର୍ୟା, ସୁନ୍ଦର ପୁତ୍ର, ଏବଂ ରାଜା ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ବର ଦିଅ।" ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶାର୍ୟାତିଙ୍କୁ ରତ୍ନମୟ ଭାର୍ୟା, ଅନ୍ୟ ବର ଓ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଲେ। ପ୍ରିୟା ପ୍ରତି ଆନୁରାଗରେ ପୁରୋହିତ ସହ ଦେଶକୁ ଫେରିଲେ; ସେଠା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ତିନି ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏହିଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ 'ଭାନୁତୀର୍ଥ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହାକୁ 'ମୃତସଂଜୀବନ', 'ଶାର୍ୟାତ', ଏବଂ 'ମାଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସମାଖ୍ୟାତ' ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ସ୍ମରଣ କଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ; 'ମୃତସଂଜୀବନ' ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ଏହା 'ଖଡ୍ଗତୀର୍ଥ' ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଗୌତମୀ ଉତ୍ତରତୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏଠିରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ କଥା ଅଛି, ଓ ନାରଦ, ତୁମେ ଶୁଣ; କବଷଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱିଜ 'ପୈଲୂଷ' ଏଠି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।