ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଦିନ ଏକ ଦେବୀ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ନଦୀର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଭୟ ଭିତି ହୋଇ, ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲି। ଯେହেতୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବାଣୀରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଅସତ୍ୟ କହିଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଆକାର ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପଡିଲା। ଏହି ଶାପ ଜାଣି, ସେଇ ଦୁଇ ଦେବତା ମୋ ପାଖରେ ବନ୍ଦନା କରି ଶାପ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ। ତାପରେ, ଅମରମାନେ ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେଇ ଦୁଇ ଦେବତା—ହରି ଓ ହରା—ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, “ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବ, ତୁମ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆକାର ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।” ଦେବୀ ‘ତଥା’ କହି ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଭାଗୀରଥୀ ଓ ଗୌତମୀ ଉଭୟ ନିଜ ଆକାରକୁ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ। ଏହି ଦେବୀ ଗୌତମୀରେ ଭାରତରେ ଭାଗୀରଥୀ ନାମରେ ବ୍ୟାପକ ଖ୍ୟାତି ପାଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ନିଜ ନାମ ଭାନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୁଣ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଭାଗୀରଥୀରେ ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦୁଇଠି ବିଶ୍ୱସିତ ଯମୁନା ଓ ଗୌତମୀର ସଙ୍ଗମ ଦୁଇଠି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପୂଜିତ। ଏଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଭାନୀର ସଙ୍ଗମ ଅତି ପବିତ୍ର; ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜି, ଶାପ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ପୁନଃ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ପୁଣ୍ୟ ହୋଇ ନିଜ ଶରୀରକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଦରକାର ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇବେ ନାହିଁ; ଦୁଇଠି କୂଳରେ ଏକ ଶତ ଏବଂ ଉନନବେ ନିର୍ମଳ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ମହାର୍ଷି ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଥିଲେ, ଯେଉଁ ମୁଦ୍ଗଲଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ଖ୍ୟାତିର୍ଯ୍ୟ। ତାଙ୍କର ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଜବାଳା, ଭଲ ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପିତା ମୁଦ୍ଗଲ ମହାର୍ଷି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀର ନାମ ଭାଗୀରଥୀ ଥିଲା। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। ଏହା ତାଙ୍କର ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲା—କୁଶ ଗ୍ରାସ, ମାଟି, ସାମି ଫୁଲ ନେଇ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଦେଖାଇଥିବା ମାର୍ଗରେ, ନିଜ ମନର ପଦ୍ମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି ତୁରନ୍ତ ଆସିଯାଆନ୍ତି। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ମହା ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ। ଅପରାହ୍ନରେ ବିଷ୍ଣୁ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଘରକୁ ଯାଅ, ତୁମେ ଥକିଗଲା।” ଏହିପରି କହି, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ; ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଇଲେ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ୍ମ ପାଦରେ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଜବାଳା ପ୍ରେମରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଶାକ, ମୂଳ, ଫଳ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଆଣିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ଅତିଥି, ସନ୍ତାନ ଓ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ନିଜେ ପରେ ଖାଇଥିଲେ; ଏବଂ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଣିଥିଲେ; ଅନେକ ସମୟ ପରେ, ଜବାଳା ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ ଗୁପ୍ତରେ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ତୁମଠାରେ ଆସନ୍ତି, ତେବେ ଆମ ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଏତେ?” ସେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ଜନ୍ମ, ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ନଶ୍ୱ ହୁଏ; ତେବେ ଦେଖିଲେ କାହିଁକି ଏହି ଦୁଃଖ ରହିଛି? ଦୟାକରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର।” ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ‘ତଥା’ କହି, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜି, ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଅନିଷ୍ଟ ନଶ୍ୱ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଦେଖିଲେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ ରହିଛି?” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ଯାହା କରାଯାଇଛି, ସେଉଁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡିବ; କେହି କେହି ନିମିତ୍ତରେ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଭଲ କି ମନ୍ଦ। ଯେପରି ସେମି ଗଛର ମାଞ୍ଜି ହୁଏନାହିଁ, ତେପରି କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଯେମାନେ ଗୌତମୀକୁ ସେବା କରିନାହିଁ, ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହିଁ, ମୁଁ ଓ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି ଦେଇନାହିଁ—ତେଉଁ ଲୋକେ କିପରି ସମୃଦ୍ଧି ପାଇବେ? ଏଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଦୁଇ ଜଗତରେ ଅବିକଳ ରହିଥାଏ। କୁଶ, ମାଟି, ପାଣି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧି ହୁଏ; ଶୁଧ୍ଧ ମନ ଭାବରେ ଶରୀର ଶୁଧି ହୁଏ। ଦାନ ବିନା କେଉଁଠି ଉପଭୋଗ ମିଳିନାହିଁ; ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରି ଶୁଧ୍ଧ ଓ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ଲୋକ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ। ତାପରେ ଅବିରୋଧ ଜ୍ଞାନରେ ଜୀବନ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ; ଏଠାରେ ମୋର ଭକ୍ତି ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସହଜ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ। ଦାନ ଓ ଏହିପରି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ ମିଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଦୁଃଖ ଦୂର କରି। ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଉପଭୋଗ ନୁହେଁ। ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳିବ? ଉପଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ; ଦେହୀ ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ।