ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରହ୍ମା, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଆଲୋକର ସମ୍ନିଧାନେ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମୁଁ (ବ୍ରହ୍ମା) ଆଲୋକର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ବିଚାର କଲୁ। ଏହାରେ ଏକ ମହିଳା କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରବୀଣ; ତେଣୁ ତୁମେ ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଯାଇଲେ ଓ ମୁଁ ଉପରକୁ ଯାଇଲି। ବିଷ୍ଣୁ ତ୍ୱରିତ ଆଲୋକ ପାଖକୁ ଯାଇ ବସିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ଦୂର ଦୂର ଯାଇଲି, କିନ୍ତୁ ଆଲୋକର ଶେଷ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ଶ୍ରମିତ ହେଇ ଫିରି ଆସିଲି, ଏବଂ ମୁଁ ଭାବିଲି—ମୁଁ ଆଲୋକର ଶେଷ ଦେଖିଛି। ଏହା ଦ୍ୱାରା, ବିଷ୍ଣୁ ଠାରୁ ମୁଁ ପ୍ରବୀଣ ଭାବରେ ନିଜେ ଭାବିଲି। ମୁଁ ଚିନ୍ତା କଲି—ସତ୍ୟମୁଖରୁ ମୁଁ କିପରି ମିଥ୍ୟା କହିପାରିବି? ସମସ୍ତ ପାପ ମଧ୍ୟରେ ମିଥ୍ୟା ସବୁଠୁ ବଡ଼। ତଥାପି, ମୁଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗଧା ଆକୃତିର ପଞ୍ଚମ ମୁଖ ତିଆରି କରିଲି, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ମିଥ୍ୟା କହିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଲି। ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା ପରେ, ମୁଁ ଜଗତ୍ନାଥ ହରିଙ୍କୁ କହିଲି—“ମୁଁ ଆଲୋକର ଶେଷ ଦେଖିଛି; ତେଣୁ ଜନାର୍ଦନ, ମୋର ପ୍ରବୀଣତା ସ୍ଥାପିତ।” ଏହିପରେ, ହରି ଓ ଶଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦୁଇଜଣ ଏକ ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ; ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟଭିତ ହେଲି। ଦୁଇ ଜଗତ୍ନାଥ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଏହି ମିଥ୍ୟା କଥାକୁ କହିଲେ—“ତୁମେ, ଦୁଷ୍ଟ, ଏକ ନଦୀ ହେଉ; ମିଥ୍ୟା ଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ନାହିଁ।” ତାପରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏକ ନଦୀର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ; ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟ ପାଇଲି, ଏବଂ ସେତିବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—“ବ୍ରହ୍ମାର ବାଣୀ ଦେଇ ମିଥ୍ୟା କହିଥିବାରୁ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ପାପୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିବେ।” ଏହି ଶାପ ଜାଣି, ଦୁଇ ଦେବତା ଶାପ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୋ ପାଖରେ ନତମସ୍ତକ ହୋଇ, ବାରମ୍ବାର ମୋ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ଦେବ ଦେବତା, ଅମରମାନେ ପୂଜିତ, ମୋ ପାଖରେ ଆସି, ହରି ଓ ହରା ଆନୁଗ୍ରହ ବାକ୍ୟ କହିଲେ—“ଓ ଶୁଭେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଜଗତ୍ଶୁଧିକାରୀ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତା ହେବ, ତୁମର ଆକୃତି ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ, କାରଣ ତୁମେ ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍।” “ଏହିପରେ, ‘ତଥା’ କହି, ସେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତା ହେଲେ; ଭାଗୀରଥୀ ଓ ଗୌତମୀ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆକୃତି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବୀ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଯାହା, ଗୌତମୀରେ ସେ ‘ବାଣୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଶୁଭ ଦେବୀ ଭାବରେ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ଭାଗୀରଥୀରେ, ସେ ଦେବୀ ‘ସରସ୍ୱତୀ’ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଦୁଇଠା ଠାରେ ଏହି ସଙ୍ଗମ ଜଗତ୍ରେ ପୂଜିତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମ ଓ ବାଣୀ ସଙ୍ଗମ—ଏଠାରେ, ବାଣୀ ଦେବୀ, ଓ ଗୌତମୀ ସହିତ ସରସ୍ୱତୀ ଭାବରେ ଏକତା ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଏହି ପବିତ୍ର ଠାକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ, ବାଣୀର ନାଥକୁ ପୂଜି, ଶାପ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ବାଣୀର ଦୋଷ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଲେ; ତେଣୁ, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଏହି ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠାରେ ବାଣୀର ନାଥକୁ ଦେଖିଲେ, ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ କୌଣସି କ୍ରିୟା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଦୁଇ କୂଳରେ ୧୯ ଟି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ଅନେକ ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ଘଟିଥିବା କଥା ଶୁଣ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ମୁଦ୍ଗଲଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଜବାଳା, ନିଜ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ପିତା ମୁଦ୍ଗଲ, ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ଋଷି। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାଗୀରଥୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ନିୟମିତ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ପ୍ରଥା—ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ, କୁଶ ଗାସ, କାଉ ମାଟି, ଓ ସାମି ଫୁଲ ସହିତ, ଦିନ ରାତି। ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ, ନିଜ ମନର କମଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନାଥ ଓ ଜଗତ୍ର ମାହାନ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ, ଗରୁଡ଼ରେ ଚଢ଼ି, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି ତ୍ୱରିତ ଆସିଥିଲେ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଆଦରରେ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦିଆ କଥାଗୁଡ଼ିକ କହିଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯାଉ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏକାନ୍ତ ଶାନ୍ତିରେ ଘରକୁ ଯାଉ; ତୁମେ ଶ୍ରମିତ।” ଏହି କଥା ବାରମ୍ବାର କହିଥିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ୱିଜ ଘରକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ; ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେ ସହିତ ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲେ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିନ ପ୍ରତି ଘରକୁ ଫେରି, ଯାହା କମାଇଥିଲେ, ତାହା ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଉଥିଲେ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ, ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁ ଶାକ, ମୂଳ, ଫଳ ତାଙ୍କ ପତି ଯତ୍ନ କରି ଆଣୁଥିଲେ, ସେ ଅତି ସାବଧାନରେ ଅତିଥି, ସନ୍ତାନ ଓ ପତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଖାଇବା ପରେ, ସେ ନିୟମିତ ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ପରେ ଖାଇଥିଲେ; ଏବଂ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ନିତ୍ୟ ରାତିରେ ଖାଇଥିଲେ। ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଗୁପ୍ତ କଥାରେ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଯଦି ଦେବତାମାନେ ପୂଜିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ପାଖରେ ଆସନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମର ଏତେ କଷ୍ଟ କାହିଁକି? ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ଯଦି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ, ତେଣୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ଏହା କାହିଁକି ହୁଏନାହିଁ? ତେଣୁ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର।” “ତଥା,” କହି, ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।