ନାରଦ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଘଟିଲା—ମାୟାର ରୂପରେ ଏକ ନାରୀକୁ ସେ ଭକ୍ଷିତ କଲେ। ଏହି ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଯେଉଁମାନେ ସାକ୍ଷୀ ହେଲେ, ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିଲା, ସାଧୁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣେ ଗଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ସାଧୁମାନେଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚକ୍ର ଦେଲେ। ସେହି ଚକ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କଲା; ଏହାର ଭୟରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ପରେ, ଏହି ମହାୟଜ୍ଞରେ ସାଧୁମାନେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ସୁଦର୍ଶନକୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ତାହା ପରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚଶତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ସ୍ଥାନ ବାଣୀ ସଙ୍ଗମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ହରା, ବାକ୍ ମହାଦେବ, ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକ ରୂପେ ମହାଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ବାକ୍, ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କନ୍ୟା, କିଛି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ 'ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ' ଭାବରେ ଘୋଷଣା କଲେ। ତେଣୁ ବାକ୍ କହିଲେ, 'ଯେଉଁଠି ଏହାର ଶେଷ ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ହେବେ।' ବାକ୍ଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିମ୍ନକୁ ଗଲେ, ଆଉ ବ୍ରହ୍ମା ଉପରକୁ ଗଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଆଲୋକ ରୂପରେ ବସିଲେ; ଶେଷ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଦୂରକୁ ଦୂରକୁ ଗଲେ। ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ଫେରିଆସିଲେ, ଶେଷ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ମନରେ ଭାବିଲେ ଯେ ଶେଷ ଦେଖିଛି। 'ଏଭଳି, ମୋର ବିଷ୍ଣୁ ଉପରେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧତା ସ୍ପଷ୍ଟ,' ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ। କିନ୍ତୁ, ସତ୍ୟବାଦୀ ମୁଁ କେମିତି ମିଥ୍ୟା କହିପାରିବି? ସମସ୍ତ ପାପ ମଧ୍ୟରେ ମିଥ୍ୟା ସବୁଠୁ ବଡ଼। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏକ ପଞ୍ଚମ ମୁଁହ ନିର୍ମାଣ କଲି, ଗଧା ରୂପରେ ଭୟଙ୍କର। ଏହି ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ମିଥ୍ୟା କହିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲି; ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା ପରେ, ହରିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲି—'ମୁଁ ଶେଷ ଦେଖିଛି; ତେଣୁ, ଜନାର୍ଦନ, ମୋର ପ୍ରବୃଦ୍ଧତା ସ୍ଥାପିତ।' ଏଭଳି କହିବା ସମୟରେ, ହରି ଓ ଶଙ୍କର ଦୁଇଜଣେ ଏକ ରୂପ ଧରିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି। ସେମାନେ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟରେ ଭରିଗଲେ। ଦୁଇ ଜଗତ୍ନାଥ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବାକ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମେ, ଦୁଷ୍ଟ, ଏକ ନଦୀ ହେଉ; କାରଣ ମିଥ୍ୟା ଚାଏଁ ଏହାରୁ ବଡ଼ ପାପ ନାହିଁ।' ତାପରେ, ବାକ୍ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଦୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ସେତିବେଳେ ବାକ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାର ବାକ୍ ରୂପରେ ଥିବାବେଳେ ମିଥ୍ୟା କହିଛ; ଏହି ପାପରେ ତୁମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ପାପ ରୂପ ହେବା।' ଏହି ଶାପ ଜାଣି, ଦୁଇ ଦେବତା ଶାପ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ। ତାପରେ, ଦୁଇ ଦେବଦେବ, ଅମରମାନେ ପୂଜିତ, ହରି ଓ ହରା, ସ୍ନେହରେ କହିଲେ—'ଓ ଶୁଭେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଶିବେ, ତୁମର ରୂପ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ; କାରଣ ତୁମେ ପବିତ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।' 'ତଥା' କହି ବାକ୍ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ଭାଗୀରଥୀ ଓ ଗୌତମୀ ପୁନଃ ନିଜ ରୂପ ଲାଭ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ତାଙ୍କର ବାକ୍ ଦୋଷ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ; ତେଣୁ, ପବିତ୍ର ହୋଇ ଏହି ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଲୋକ ବାକ୍ ମହାଦେବ ଦେଖି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ; ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଆଦି କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି। ଦୁଇ କୂଳରେ ଏକ ଶତ ଏବଂ ଉନିଶ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଜନ୍ମର ଦୁଷ୍କର୍ମ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ଏକ ଋଷି ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ, ମୁଦ୍ଗଲଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜାବାଲା, ଭଲ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କର ପିତା ମୁଦ୍ଗଲ, ଏକ ବୟସ୍କ ଋଷି, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାଗୀରଥୀ ନାମରେ ଶୁଭ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ନିତି ନିୟମରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତରେ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ତାଙ୍କର ଦୈନିକ ପ୍ରଥା—ଗଙ୍ଗା ତୀରେ କୁଶ, ମାଟି, ସାମୀ ଫୁଲ ସହିତ ଦିନ ଓ ରାତି। ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ନିଜ ମନର ପଦ୍ମରେ ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି, ଶୀଘ୍ର ଆସିଥିଲେ। ମୌଦ୍ଗଲ୍ୟ ଋଷି ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଆଦରରେ ପୂଜିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ, ତାଙ୍କୁ ଅଦ୍ଭୁତ କଥାଗୁଡ଼ିକ କହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଦେଲେ।