ନାରଦ, ଆମେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସ୍ଥଳୀକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଦି ସାତଜଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସି ବୃହତ୍ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବାଧା ଆସିଗଲା—ଏହି ବାଧା ଦେଉଳ ଦେଉଳ ଦାନବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ଏହି ଦାନବ ଉପଦ୍ରବ ବିଷୟରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତାପରେ, ନାରଦ, ମୁଁ ମୋର ମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଆନନ୍ଦ ରୂପିଣୀ ନାରୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲି। ସେ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ଦାନବମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଇଗଲେ। ଏହିପରେ, ମୁଁ ସେ ନାରୀଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ ପାଖରେ ଦେଲି। ମୋର ଆଦେଶାନୁସାରେ, ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ନେଇ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଗକୁ ବଢାଇଲେ। ଏହି ନାରୀଙ୍କୁ ଅଜୈକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯିଏ କଳା-ଲାଲ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ମୁକ୍ତକେଶୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଏଯାଁ ତାଙ୍କ ନିଜ ରୂପରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋହ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ସେଇ ମହାନ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ପୁଣି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ ନିମନ୍ତେ ଦ୍ୱିତୀୟବାର ଦିକ୍ଷିତ ହୋଇ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ଗଲେ। ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଦାନବମାନେ ଆସି ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଯକ୍ଷ ମଣ୍ଡପ ନିକଟରେ, ମାୟାକୁ ଦେଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ହସ୍ୟ ଏବଂ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମହାମାୟା ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଭିମାନୀ ହେଇଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାନବ ନାୟକ ଶମ୍ଭର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ। ଶମ୍ଭର ସେ ମାୟାରୂପୀ ନାରୀକୁ ଗିଳିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଭୟ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଥିଲା, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ତାପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚକ୍ର ଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେଇ ଚକ୍ର ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବମାନେକୁ କଟିଦେଲା। ଏହି ଚକ୍ର ଭୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ତାପରେ, ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପବିତ୍ର କଲେ। ସେଠୁଅଁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ଦାନ କଲେ, ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚଶ ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁସବୁ ସ୍ନାନରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଦାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ। ଏଠାରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ବାଣୀସଙ୍ଗମ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବାଣୀନାଥ ହରା ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ଦେଇ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ। ଏଠାରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଏବଂ ଦାନ କଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏଠାରେ ମହାଦେବ ଏକ ଆଲୋକ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଦେବୀ ବାଣୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ସୁଭଗ କନ୍ୟା, ଏହିପରି କହିଲେ—'ତୁମେମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଆଲୋକର ଶେଷ ଦେଖିପାରିବେ, ସେଉଁଠି ବଡ଼ ହେବେ। ଏଥିପାଇଁ ବିବାଦ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।' ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଯାଇଲେ ଏବଂ ମୁଁ ଉପରକୁ ଯାଇଲି। ବିଷ୍ଣୁ ଶୀଘ୍ର ଆସି ଆଲୋକ ପାଖରେ ବସିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଲି, ତଥାପି ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶେଷ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ଥକି ମୁଁ ଫେରିଆସିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ ଭାବିଲି—'ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶେଷ ଦେଖିଛି। ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ମୋର ବଡ଼ପଣ ସ୍ପଷ୍ଟ।' କିନ୍ତୁ, ସତ୍ୟବାଦୀ ମୁଁ କିପରି ମିଥ୍ୟା କହିପାରିବି? ସମସ୍ତ ପାପ ମଧ୍ୟରେ ମିଥ୍ୟାରୁ ବଡ଼ ପାପ ନାହିଁ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ, ମୁଁ ଏକ ଗଧାମୁଖ ରୂପୀ ପଞ୍ଚମ ମୁଖ ସୃଷ୍ଟି କଲି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲି। ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା ପରେ, ମୁଁ ହରିଙ୍କୁ କହିଲି—'ମୁଁ ଏହାର ଶେଷ ଦେଖିଛି, ତେଣୁ ମୋର ବଡ଼ପଣ ସ୍ଥାପିତ।' ଏହା କହିବା ସମୟରେ, ହରି ଓ ଶଙ୍କର ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଭୟ ହେଲି। ତାପରେ, ଦୁଇ ଜଗତ୍ ନାଥ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବାଣୀକୁ କହିଲେ—'ଅପବିତ୍ରେ, ତୁମେ ଏବେ ନଦୀର ରୂପ ଧାରଣ କର, କାରଣ ମିଥ୍ୟାରୁ ବଡ଼ ପାପ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।' ତାହାପରେ, ବାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଦୀର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଭୟ ହୋଇ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—'ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମବାଣୀରେ ଦଁଡାଇ ମିଥ୍ୟା କହିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ପାପିନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିବ।' ଏହି ଶାପ ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ଦେବତା ମୋ ପାଖରେ ଶାପମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ପୁନିପୁନି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ତାପରେ, ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇ, ଦୁଇ ଦେବଦେବୀ ହରି ଓ ହରା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ସ୍ନେହପୂର୍ବକ କହିଲେ—'ଶୁଭେ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମର ଶୁଭ ଏବଂ ପବିତ୍ର ରୂପ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।' ଏହିପରି ଆଶ୍ୱାସନ ପାଇ, ଦେବୀ 'ତଥାସ୍ତୁ' କହି, ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ତେବେ ଭାଗୀରଥୀ ଓ ଗୌତମୀ ତାଙ୍କ ନିଜ ରୂପ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମନ, ସେଇ ଦେବୀ ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଲାଭ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଲାଭ ପାଇଲେ। ଗୌତମୀରେ ସେ ବାଣୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ। ଭାଗୀରଥୀରେ ସେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦୁଇଠି ସ୍ଥାନରେ ଏହି ସଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିମାନ। ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମ ଏବଂ ବାଣୀ ସଙ୍ଗମ—ଏଠାରେ ବାଣୀ ଦେବୀ, ଯିଏ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌତମୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ବାଣୀନାଥ ଭାବେ ପୂଜି, ଶାପ ମୁକ୍ତି ହେଲା।