ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ଏକ ଋଷି ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଅମୃତ ଜଳକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂର୍ବକ ହାତରେ ନେଲେ, ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କର ଅତିଆନନ୍ଦ ହେଲା। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଋଷି ସଂସ୍କାର କରିଥିବା ଦାନବ, ଯଜ୍ଞ ଅଞ୍ଜଳି, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ, ପଶୁ, ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂସ୍କାର କଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଅଞ୍ଜଳି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶୁଧ୍ଧ ଧଳା ହେଇଗଲେ, ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଧଳା ହେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ କଳା ଥିଲେ, ସେ ସତ୍ୟ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧଳା ହେଇଗଲେ। ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷି ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ବିଦାୟ ହେଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶୁଳକୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କଲେ; ଏହି ଶୁଳ ଆଜିଯାଏ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। ଏହା ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା, ଏହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳରେ ଦାନବ ପୁନି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ବିଦାୟ ହେଉଛି, ଭରଦ୍ୱାଜ; ତୁମେ ଯଜ୍ଞ ପୁନି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ପୂଜା କରିବେ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଇବେ; କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି।” ସେଠୁଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଗୌତମୀ ନଦୀରେ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ, ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା ଅଛି। ଦୁଇ କୂଳରେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାତ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଏଠାରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅଛି, ଯାହା କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହାର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଶୁଣ। ସାତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ତାଁଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଋଷିମାନେ ମୋତେ ଆସି ଦାନବ ଆତଙ୍କ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ, ନାରଦ, ମୁଁ ମୋ ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦର ଆକୃତିରେ ଏକ ନାରୀ ସୃଷ୍ଟି କଲି; କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦାନବମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ନାରୀକୁ ମୁଁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଦାନ କଲି; ମୋ ଆଞ୍ଜଳି ଅନୁସାରେ ଋଷିମାନେ ମାୟାକୁ ନେଇ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ନାରୀ ଅଜଏକା ନାମରେ, କଳା ଓ ଲାଲ ଆକୃତିରେ, ମୁକ୍ତକେଶୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ଏଯାଁ ତାଙ୍କ ଆକୃତିରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। ସେ ତିନି ଲୋକରେ ମୋହ ବିପ୍ରଦାନ କରେ, ଚାହିଁଥିବା ଆକୃତି ଧାରଣ କରି; ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ମନରେ ବିକଳ ହେଇଗଲେ। ପୁନି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରି ଋଷିମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଆସିଲେ; ପୁନି ଦାନବମାନେ ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଯକ୍ଷ ଘେରା ନିକଟରେ, ମାୟାକୁ ଦେଖି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବମାନେ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ହସି, ଓ କାନ୍ଦିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମାହେଶ୍ୱରୀ ମହାମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଅତି ଅହମ୍ଭାବୀ ହେଇଗଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶମ୍ଭର ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେ ମାୟା ଆକୃତିର ନାରୀକୁ ଭକ୍ଷିତ କଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଏହାର ଶକ୍ତିକୁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲା, ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚକ୍ର ଦେଲେ। ଏହି ଚକ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲା; ଏହାର ଭୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ପରେ ଋଷିମାନେ ମହାଯଜ୍ଞ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ସୁଦର୍ଶନକୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଶୁଧ୍ଧ କଲେ। ଏହି ସମୟରୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଶତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଭାଣୀର ସଂଗମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ହର, ଶବ୍ଦର ଦେବତା, ବସିଥାନ୍ତି; ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି ଓ ସମସ୍ତ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଦେଉଛି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି ଦ୍ୱିଜହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଓ ଉଭୟର ମହିମାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହି ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମହାଦେବ ଆଲୋକ ଆକୃତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଭାଣୀ, ତାଙ୍କର ଶୁଭ କନ୍ୟା, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ସେଠାରେ, ଦୁଇ ଦେବତା ଘୋଷଣା କଲେ, “ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ”; ଦିବ୍ୟ ଭାଣୀ ଦୁଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯିଏ ଏହି ଆଲୋକର ଶେଷ ଦେଖିବେ, ସେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ହେବେ।” “ସେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ହେବେ; ଏହିପରି ତୁମେ ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ତଳକୁ ଗଲେ, ଆଉ ମୁଁ ଉପରକୁ ଗଲି। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶୀଘ୍ର ଆଲୋକ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ବସିଲେ; ଏହି ଆଲୋକର ଶେଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଦୂରକୁ ଦୂରକୁ ଗଲି, ନାରଦ। ଶ୍ରମିତ ହୋଇ, ଫେରି ଆସିଲି, ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ; ତଥାପି ମନରେ ଭାବିଲି ଯେ, ମୁଁ ଏହି ଆଲୋକର ଶେଷ ଦେଖିଛି। “ଏପରି, ମୋର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପରେ ପ୍ରବୃଦ୍ଧତା ସ୍ପଷ୍ଟ।” ପୁନି, ଏହି ଭାବ ମୋ ମନରେ ଥିଲା। ମୁଁ କିପରି, ସତ୍ୟ ମୁଖ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ଅସତ୍ୟ କଥା କହିପାରିବି? ସମସ୍ତ ପାପ ମଧ୍ୟରେ, ଅସତ୍ୟ ଅତି ମହାପାପ। ମୁଁ କିପରି, ସତ୍ୟ ମୁଖ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ଅସତ୍ୟ କହିପାରିବି? ଏପରି ଏକ ମୁଖ ସୃଷ୍ଟି କଲି, ଗଧା ଆକୃତିର ଭୟାନକ ପଞ୍ଚମ ମୁଖ। ଏହା କରି, ମୁଁ ଏହି ମୁଖରେ ଅସତ୍ୟ କହିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲି; ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା କରି, ଜଗତ୍ର ନାଥ ହରିଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କହିଲି, “ମୁଁ ଏହି ଆଲୋକର ଶେଷ ଦେଖିଛି; ତେଣୁ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ମୋର ପ୍ରବୃଦ୍ଧତା ସ୍ଥିର।” ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ଦେବତା, ହରି ଓ ଶଙ୍କର, ମୋର ପାଖରେ ଥିଲେ। ଦୁଇ ଦେବତା ଏକାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି; ସେମାନେ ଦେଖି, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟ ଭାବେ ଭରିଗଲି। ପରେ, ଦୁଇ ଜଗତ୍ର ନାଥ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଭାଣୀକୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ, ଏକ ନଦୀ ହେଉ; କାରଣ ଅସତ୍ୟର ବଡ଼ ପାପ କିଛି ନାହିଁ।