ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର କଥାରୁ, ଯାହାକୁ ଯକ୍ଷିଣୀସଙ୍ଗମ ବୋଲି ଓଡ଼ିଆରେ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ, ମାନବ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଶିବ ଓ ଶିବା ଏକାଠି ହୋଇ ଭକ୍ତ ବିଶ୍ୱାବସୁ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିବତୀର୍ଥ ଦୁର୍ଗାତୀର୍ଥ ନାମରେ ବିଶ୍ୱବିଦିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ଓ ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟି ନାଶ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମଧ୍ୟରୁ ସାର, ଏହା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲାଭ ଦେଇଥାଏ; କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ମହାର୍ଷି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଭୃଗୁବଂଶୀ ବରଡ଼ୱାଜ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପୈଠୀନସୀ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ସେ ବୌଧିକ ନଦୀ ଗୌତମୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ, ପତିଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ପକାଉଥିଲେ। ଏହିଠି, ଯେତେବେଳେ ପିଣ୍ଡ ପକାଯାଉଥିଲା, ଧୂଆଁ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ତିନି ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ପିଣ୍ଡ ଭୋଜନ କରି ଦେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବରଡ଼ୱାଜ ରୃଷି ଦ୍ରୁତ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ, କିଏ ଏଠି ମୋର ଯଜ୍ଞ କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛ?" ତେବେ ସେ ଦାନବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୁଁ ହବ୍ୟଘ୍ନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରଚୀନବର୍ହିର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର। ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ, 'ଯେଉଁଠି ଚାହ, ଯଜ୍ଞ ଭୋଜନ କର।' ମୋର ଭାଇ କଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଭୟଙ୍କର। ମୁଁ କଳା, ମୋ ବାପା ଓ ମାଁ ମଧ୍ୟ କଳା, ମୋ ଭାଇ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି, ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ କାଟିଦେବି, ମୁଁ କ୍ରିୟାର ଶେଷ।" "ମୋ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରିୟ ମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ଭାବେ ଜାଣେ, ଯଜ୍ଞ ନାଶକ—ମୋ କ୍ରିୟାକୁ ରକ୍ଷା କର।" "ବରଡ଼ୱାଜ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ। ପରେ, ମୁଁ ବିଶ୍ୱପିତାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲି, ସେ କହିଲେ, 'ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ତୁମକୁ ଅମୃତ ଲଗାଇବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମ ଶାପ ଶେଷ ହେବ।'" ତେବେ ବରଡ଼ୱାଜ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁମେ ମୋ ବନ୍ଧୁ, ମୁଁ କିପରି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି, ମତେ କୁହ।" ତେବେ ଦାନବ କହିଲେ, "ଦେବ ଓ ଦାନବ ମିଶି ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥିଲେ, ଅମୃତ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ କିପରି ସହଜ?" ବରଡ଼ୱାଜ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ ମୋ ସହ ମିତ୍ରତା କର, ସହଜ ଉପାୟ କୁହ।" ଦାନବ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, "ଅମୃତ ହେଉଛି ଗୌତମୀ ନଦୀର ଜଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈଁର ଘିଅ ଓ ସୋମ। ଏହିମାନେ ଯା କିମ୍ବା ଗଙ୍ଗା ଜଳ, ଘିଅ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯେଉଁ କୌଣସି ତିନିଟି ଦେଉ। ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ଗୌତମୀର ଦିବ୍ୟ ଜଳ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ବରଡ଼ୱାଜ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ହାତରେ ନେଲେ। ସେହି ଅମୃତ ସମ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦାନବକୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅଭିଷେକ କଲେ, ପୁଣି ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ପଶୁ, ପୁରୋହିତ ଓ ଯଜ୍ଞଭୂମିକୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏହି ଅଭିଷେକରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷଣେ ଧଳା ହେଇଗଲେ। ଦାନବ ମଧ୍ୟ ଧଳା ହୋଇ, ବଳବାନ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ। ଯିଏ ପୂର୍ବେ କଳା ଥିଲେ, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧଳା ହେଲେ। ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବରଡ଼ୱାଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ବିଦାୟ ନେଲେ। ପରେ, ପୁରୋହିତମାନେ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭକୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ, ଏହି ସ୍ଥମ୍ଭ ଆଜି ବି ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହା ଅମୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନର ମହିମା ଅପାର। ସେଠି ଦାନବ ପୁଣି ବରଡ଼ୱାଜଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଯଜ୍ଞକୁ ପୁନଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇବେ; କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।" ସେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଦ୍ୱାର ଖୋଲା ଅଛି। ଉଭୟ କୂଳରେ ସାତ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ। ପରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥର କଥା ଆସେ—ଚକ୍ରତୀର୍ଥ, ଯାହା ସ୍ମରଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏହାର ଶକ୍ତି ବିଶେଷ, ଏହି କଥା ନାରଦଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି। ସାତି ମହାର୍ଷି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଗୌତମୀ କୂଳରେ ବସି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଦାନବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ଏହି ଦାନବ ସମସ୍ୟା କୁ ଜଣାଇଲେ। ତେବେ ମୁଁ ମୋର ମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ମହିଳାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କଲି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଦାନବମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ମହିଳାକୁ ମୁଁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଲି, ତେବେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ମହିଳା, ଯାଙ୍କୁ ଅଜୈକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କଳା ଓ ଲାଲ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ମୁକ୍ତକେଶୀ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା। ସେ ଏଉଁଠି ନିଜ ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ରୂପ ଚାହାନ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି। ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଋଷିମାନେ, ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦାନବମାନେ ପୁଣି ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଯକ୍ଷ ମଣ୍ଡପ ନିକଟରେ, ମାୟାକୁ ଦେଖି ଦାନବମାନେ ନାଚିଲେ, ଗାଇଲେ, ହସିଲେ ଓ କାନ୍ଦିଲେ। ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମହାମାୟା ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରୀ ହୋଇପଡ଼ିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶମ୍ଭର। ଏହିପରି ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମହିମା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଋଷି, ଓ ମାୟା ଏକଠି ହୋଇ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଲୀଳା ଚଳିଥାଏ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଯାଇ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କରନ୍ତି।