ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିୟୁକ୍ତ କରିଥିବା ଗାଈମାନଙ୍କୁ ସରମା ନାମକ ଏକ କୁକୁରୀ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପଛରେ ରାକ୍ଷସ, ଦৈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଥିଲେ। ସେହି ଜ୍ଞାନୀ ଦୂତମାନେ, ଦୁଇଟି କୁକୁରର ମା' ସରମାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ମିଠା କଥା ଓ ଉପହାର ଦେଇ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିୟୁକ୍ତ ଶୁଭ ଗାଈମାନେ ପାପୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚୁରି କରିନେଲେ। ତାପରେ ସରମା ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ଦୀରେ-ଦୀରେ କଥା କହିଲେ—"ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଓ ମାରପିଟ୍ରେ ବନ୍ଧି ନେଇଯାଇଥିଲି, ଓ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ନିୟୁକ୍ତ ଗାଈମାନେ ଚୁରି ହୋଇଗଲେ, ହେ ଦେବଗଣ।" ସରମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବୃହସ୍ପତି ଦେବତାମାନେଁକୁ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ—"ଏହି କୁକୁରୀ ଆକୃତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପାପ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଗାଈମାନେ ଚୁରି ହୋଇଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ। ଯଦିଓ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣ ଭଲ ଦେଖାଏ, ପାପ ସ୍ପଷ୍ଟ।" ତାପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସରମାଙ୍କୁ ପାଦରେ ମାଡ଼ିଲେ, ଏହି ଘାଉରୁ ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଦୁଧ ବହିଲା। ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—"ହେ କୁକୁରୀ, ତୁମେ ଦୁଧ ପିଇଛ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଦେଇଛ; ତେଣୁ ମୋର ଗାଈମାନେ ଚୁରି ହୋଇଛି।" ତାପରେ ସରମା ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ କିଛି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ, ନା ଅନ୍ୟ କେହି କରିଛନ୍ତି। ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଅପରାଧ ବା ଅବହେଳା ହୋଇନାହିଁ, ମୁଁ ଅପରାଧିନୁହେଁ, ଆପଣ କାହିଁକି କ୍ରୁଧ୍ଧ? ଆପଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।" ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ଧ୍ୟାନ କରି, ସତ୍ୟ ଜାଣିଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ହେ ଶକ୍ର, ଏହି କୁକୁରୀ ଦୁଷ୍ଟ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅଛି।" ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ହେ କୁକୁରୀ, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ପାପି, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହେବ।" ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାପରେ ସରମା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଓ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ଭୟଙ୍କର ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଗାଈମାନେ ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଏହା ବିଷୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଗାଈମାନେ ଚୁରି କରିଥିଲେ, ସେମାନେଁକୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ବିଶାଳ ଧନୁଷ୍ୟ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧରିଲେ। ଏହି ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦୈତ୍ୟନାଶକ। ଦେବତାମାନେ ପୂଜିତ ଏହି ଜନାର୍ଦନ ଶତ୍ରୁଜୟୀ ବିଷ୍ଣୁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ। ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଗାଈ ଚୁରି କରିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେଁକୁ ବଧ କଲେ, ଏହିଥିରୁ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ "ଶାର୍ଙ୍ଗପାଣି" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦିତିପୁତ୍ର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେଁକୁ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ତାଙ୍କ ଭୟରେ ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ସେମାନେଁକୁ ଧାଉଥିବା ବେଳେ, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟର ତୀର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଦେବଶତ୍ରୁମାନେଁକୁ ବିନାଶ କଲେ। ଶାର୍ଙ୍ଗର ଶୀଘ୍ର, ଧ୍ୱନିମୟ ଓ କୌଶଳପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଗାଈମାନେ ଫେରାଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ "ବାଣତୀର୍ଥ", "ବୈଷ୍ଣବ" ଓ "ଗୋତୀର୍ଥ" ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗାଈମାନେ ନିମିତ୍ତେ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେଠାରେ ଯାଇ ଗାଈମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ବସାଇଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଦ୍ୱୀପ ତିଆରି କରାଗଲା, ଏବଂ ଏହି ଗାଈମାନେ ଥିବା ଦ୍ୱୀପରେ ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ "ଯଜ୍ଞତୀର୍ଥ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଗଙ୍ଗାର ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳୀ, ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ନିଜ ଶକ୍ତିରୂପେ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଏହି ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନ ଓ ଅସୀମ ମହାସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ନୌକା ରୂପେ ଦେଖାଦେଲେ। ଦିବ୍ୟ ଯୋଗମାୟା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭୟରହିତ କରି, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଗୋରକ୍ଷ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସରମାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ଚାରି ଆଖି ଥିବା ଏହି କୁକୁରମାନେ ଯମଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମା'ଙ୍କ ଶାପ ଓ ନିଜ ଅପରାଧ ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଏବଂ ନିଜେମାନେ ଖୁସି ହେବା ପାଇଁ କିପରି ଶାପ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ, ତାହା ଯମଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ଏବେ ସୌରି ସେମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ପିତା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କହିଲେ—"ଓ ବଳକ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ସ୍ନାନ କର।" "ତାପରେ ତୁମେ ମନ, ଶରୀର ଓ ଭାବନାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମୋତେ ଓ ଶିବଙ୍କୁ କ୍ରମିକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କର। ଏହିପରି କଲେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ କୃପା ଲଭିବ।" ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯମ ଖୁସି ହୋଇ ଦୁଇ କୁକୁର ପାଇଁ ଦେବତାମାନେଁକୁ ହବି ଦେବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ ଗୌତମୀ ଓ ଗଙ୍ଗାରେ ଦେବମାନେଁକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଯମ ତାଙ୍କ ଦୁଇ କୁକୁର ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଧର୍ମ ନିଜେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ସରମାଙ୍କୁ ବିଷହରା ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଦେଲେ, ଏବଂ ଜଗତ ପାଇଁ ଅନେକ ଉପକାରକ ବର ଚାହିଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକରେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜେ ବା ଅନ୍ୟେ ନିମିତ୍ତେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଭ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବାଣତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଶାର୍ଙ୍ଗପାଣି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଦୁଃଖ ବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଗୋତୀର୍ଥ ବା ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରତ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦ୍ୱୀପକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ପରିକ୍ରମା କରିଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଅଲ୍ପ ଦାନ ଦେଲେ, ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।