ବେଦରେ ଯିଏଙ୍କୁ ଗୀତିତ କରାଯାଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମରୁ ଉତ୍ତମ, ପରମ ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ ଅମର ଅଟଳ। ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଅଧମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ଅମର, ସେ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ନିରାକାର, ସେ ଉଚ୍ଚତମ; ଯିଏ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ନିମ୍ନତମ। ଗୁଣ ଓ ରୂପ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଆକାରବାନ୍ ସ୍ୱରୂପ ତିନି ପ୍ରକାରର। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ—ଏହି ତିନି ଦେବତା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତିନିଟି ରୂପ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣାଯିବା ଏହି ପରମ ପୁରୁଷ ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ। ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅନେକ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ତିନିଟି ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ; ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଥିବାକୁ ରୂପବେଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କଥା କହିଥିବା ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ରୂପ ଏକାଉଁ ଭିନ୍ନ। ବେଦ ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରମାଣ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଏକ ନିରାକାର ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି। ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିଲିନି, ତଥାପି ଏଠି ଏକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଅଛି—ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କୁହାଯାଉ। ଏହା ଶୁଣି, ଆଦର୍ଶ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: “ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମାତ୍ର ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଶିବଠାରୁ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଅଛି, ସେଇ ପରମ ଜ୍ୟୋତି ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ; ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପାସନା କର। ଗୌତମୀ ଓ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ସେ ଶିବ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରନ୍ତି।” ଋଷିଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ—ଯିଏ ଦେହୀ ଓ ନିର୍ଦେହୀ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ସୃଷ୍ଟିର ଆକାର ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି, ଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି—ସେଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସମାପ୍ତି ମାଧ୍ୟମ। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁ ପାଳକ, ରୁଦ୍ର ସଂହାରକ—ଏହି ଉପଦେଶ ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଅଛି। ତାପରେ ଆପସ୍ତମ୍ବ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ, ସ୍ନାନ କରି ନିୟମ ରଖି, ନାରଦଙ୍କୁ କହି, ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କଲେ। “ଯେପରି ଲକୁଡ଼ିରେ ଅଗ୍ନି, ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ, ବୀଜରେ ତେଲ, ଧାତୁରେ ସୁନା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ସେପରି ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯିଏ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଲୀଳାରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତିନି ଲୋକର ପାଳକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସର୍ବରୂପୀ, ସଦାସତ୍ତା ଉପରେ ଅତିତ; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ ଆଦି ଦୁର୍ଗତି ଛୁଁଇ ପାରେନି, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାହିଦା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯିଏ ବେଦର ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରି, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ, ଦେହକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ କଲେ; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋମ, ନିବେଦନ, ପୂଜା ଦିଆଯାଏ; ଯିଏ ଦେବମାନେ ନିବେଦିତ ଭୋଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାହିଁ, କିଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାହିଁ, କିଛି ମହତ୍ତର ନାହିଁ; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ବିଚିତ୍ର, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଦୂର୍ଲଭ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥାଏ; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଆଧିପତ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଦାତା ଭାବର ମହତ୍ତ୍ୱ, ପ୍ରେମ, କୀର୍ତ୍ତି, ସୁଖ, ସନାତନ ଧର୍ମ ଅଛି; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ସେ ସଦା ଶରଣ, ସବୁଠାରୁ ପୂଜ୍ୟ, ଶରଣାର୍ଥୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ; ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି। ତା'ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ନାରଦକୁ କହିଲେ; ଆପସ୍ତମ୍ବ ସ୍ୱୟଂ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଲାଗି ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବେ—ଏହିପରି ଶିବ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ “ଆପସ୍ତମ୍ବ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା ଅଜ୍ଞାନର ଆଦିକାଳୀନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିପାରେ। ଏହି ସ୍ଥାନ “ଯମତୀର୍ଥ” ନାମରେ ପରିଚିତ, ପିତୃପୂଜାରେ ଅଧିକ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ହରି ଦେଉଛି। ଏଠାରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଶୁଣ। ପୁରାତନ ସମୟରେ “ସରମେତି” ନାମକ ଦିବ୍ୟ କୁକୁରୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଥିଲେ—ସେମାନେ ଚାରିଟିଆ ଚକ୍ଷୁ, ବାୟୁପାନୀ, ମଣିଷଙ୍କୁ ସଦା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ଓ ଯମଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ସରମେତି ଦେବତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗାଈମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ରାକ୍ଷସ, ଦৈତ୍ୟ, ଦାନବମାନେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଓ ଉପହାର ଦେଇ, ଦୁଇ କୁକୁର ପୁଅଙ୍କ ମା'କୁ ଚକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶୁଭ ଗାଈମାନେ ପାପୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚୋରି କଲେ; ତେବେ ସେ କୁକୁରୀ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ: “ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୌର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଦଣ୍ଡରେ ବନ୍ଧାଯାଇ, ତୁମ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଗାଈମାନେ ନେଇଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛି, ହେ ଦେବଗଣ।” ତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ବୃହସ୍ପତି ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି କୁକୁରୀ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଲାଗୁଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ଦେଖୁଛି। ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗାଈମାନେ ଚୋରିଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାପ ପ୍ରମାଣିତ।” ପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଇନ୍ଦ୍ର କୁକୁରୀଙ୍କୁ ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ; ଏହି ଆଘାତରୁ ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ଦୁଧ ବହିଲା। ଏବଂ ଶଚୀପତି କହିଲେ: “ତୁମେ ଦୁଧ ପିଇଲ, ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଦେଲ; ତେଣୁ ମୋ ଗାଈମାନେ ଚୋରିଯାଇଛି।” ସରମେତି କହିଲେ: “ମୁଁ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ, ଅନ୍ୟେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ; ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ଅଲସତା ହୋଇନାହିଁ, ହେ ଦେବେଶ। ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି କ୍ରୋଧିତ? ଆପଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।