ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେବ ନିଶ୍ଚିତ।" ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାରେ, ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଏହି ତୀର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସପ୍ତ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା, ଋଷି, ଓ ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ ଠିକ୍ ଏଗାରଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଅବ୍ୟକ ନାମକ ସ୍ଥାନଟି ଗୋଦାବରୀର ହୃଦୟ—ଏଠି ଭଗବାନଙ୍କର, ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଆପସ୍ତମ୍ବ କୁହାଯାଏ। କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଆପସ୍ତମ୍ବ ନାମକ ଏ ମହାଋଷି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିଶ୍ରୁତ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଅକ୍ଷସୂତ୍ରା, ଯିଏ ସ୍ୱାମୀଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ। ତାଙ୍କର ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ନାମ କର୍କି—ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ସେଠିକୁ ଏକଦିନ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆସିଲେ। ଆପସ୍ତମ୍ବ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ: "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତିନି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ? ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ କାହାଠାରୁ ମିଳେ? କିଏ ଅନାଦି? କିଏ ଅନନ୍ତ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ? କିଏ ବେଦଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ? ବେଦରେ କିଏ ପ୍ରଶଂସିତ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି।" ଏହା ଉପରେ ଆପସ୍ତମ୍ବ କହିଲେ: "ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧିକାରୀ; ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବେଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବେଦ ଯାହାଙ୍କୁ ଗାନ କରେ, ସେଇ ପରମ ପରମେଶ୍ୱର। ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁଶୀଳ, ସେ ନିମ୍ନ, ଯିଏ ଅମୃତ, ସେ ଉତ୍ତମ। ଯିଏ ନିରାକାର, ସେ ଉତ୍ତମ; ଯିଏ ସାକାର, ସେ ନିମ୍ନ। ଗୁଣଭେଦରୁ ସାକାର ତିନି ପ୍ରକାର। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ଶିବ—ସେଇ ଏକେ ତିନି ରୂପରେ ବିବେଚିତ। ଏହି ତିନି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଯିବା ଏକ ପରମତତ୍ତ୍ୱ। ଗୁଣ ଓ କ୍ରିୟାଭେଦରୁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଯିଏ ଜାଣେ ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ; ଯିଏ ଭିନ୍ନତା କହେ, ସେ ରୂପଭେଦୀ। ତିନି ଦେବଙ୍କ ଭିନ୍ନତା କହିବାକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। ବେଦ ସବୁଠି ପ୍ରମାଣ, କିନ୍ତୁ ତାହା ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଏକ ନିରାକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଏଠାରେ ମୋତେ ନିଶ୍ଚିତ ଉତ୍ତର ମିଳିନାହିଁ; ଏଠି ଏକ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଅଛି—ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ।" ଏହାଶୁଣି ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, "ଏହି ତିନି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ତଥାପି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଶିବଠାରୁ ଆସେ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ। ଏହି ସଂସାରର କାରଣ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ; ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କର। ଗୌତମୀ ନଦୀରେ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ, ସେ ଦୁଷ୍କର ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି।" ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଆପସ୍ତମ୍ବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଯିଏ ଦେହୀ ଓ ନିର୍ଦେହୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର। ସେ ସୃଷ୍ଟି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେଇ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେଇ ସଂହାର କରନ୍ତି—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରୂପ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ ପାଳକ, ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ରୂପ ସଂହାରକ—ଏହି ଶିକ୍ଷା ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଅଛି। ତାପରେ ଆପସ୍ତମ୍ବ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ, ସ୍ନାନ କଲେ, ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କଲେ: “ଯେପରି ଲକଡ଼ିରେ ଅଗ୍ନି, ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ, ବୀଜରେ ତେଲ, ଧାତୁରେ ସୁନା ଅଛି, ସେପରି ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯିଏ ଖେଳସ୍ୱରୂପ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତିନି ଲୋକଙ୍କ ସ୍ଥିତିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସଦା ଅସତ୍-ସତ୍ ଉପରେ—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ ଓ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାହିଦା ପାଇଁଥାନ୍ତି—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯିଏ ବେଦର ତିନିପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଭାବି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଦୁଇପ୍ରକାର ଶରୀର ଦେଇଥିଲେ—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରପୂତ ହୋମ, ନୈୱେଦ୍ୟ, ଓ ପୂଜା ଦିଆଯାଏ, ଯିଏ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେଇଥାନ୍ତି—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାହିଁ, କିଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାହିଁ, କିଛି ବଡ଼ ନାହିଁ—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଯାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ବିବିଧ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଏକ ଧାରାରେ ଚାଲିଛି—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି, ସ୍ୱାମିତ୍ୱ, ସୃଷ୍ଟି, ଦାନ, ପ୍ରେମ, ଖ୍ୟାତି, ସୁଖ, ଓ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ଯାଙ୍କରେ—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ସେ ସବୁବେଳେ ଶରଣ, ସବୁବେଳେ ପୂଜ୍ୟ, ଶରଣାର୍ଥୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ—ସେଇ ସୋମନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।" ଏହାପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ୍ ନାରଦଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ; ଆପସ୍ତମ୍ବ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନା କଲେ। ଶିବ କହିଲେ: "ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଭଗବାନ୍, ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିପାରିବେ।" ଏହି ସମୟରୁ ସେଇ ସ୍ଥାନ ଆପସ୍ତମ୍ବ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଅନାଦି ଅଜ୍ଞାନର ଅନେକ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ଏହାକୁ ଯମତୀର୍ଥ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦିଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏଠି ଏକ ପୁରାତନ କଥା ଅଛି, ଯାହାକୁ ସରମେତି କୁହାଯାଏ—ଏହି ଦିବ୍ୟ କୁକୁରୀ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଥିଲେ, ଦୁଇଁଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁକୁର, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଲୋକଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚଲୁଥିଲେ, ବାୟୁ ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଚାରିଟି ଆଖି, ଯମଙ୍କ ପ୍ରିୟ।