ଫେନା ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ, ଏକ ଭକ୍ତ ନିଜ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱାନ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, "କ'ଣ ଦେବା ଦରକାର?" ସେ ଭକ୍ତ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏମିତି ଏକ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଦିଅ।" ଭଗବାନ୍ ହରି କହିଲେ, "ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।" ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୟାରେ, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଏହା ସଫଳ ହେଲା। ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ପାଣିରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ରୂପ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କ ହାତରେ ଚକ୍ର ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ଥିଲା। ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ପଛରେ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ଗଲେ ଓ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅସୁର, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଧ କଲେ। ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମିତ୍ର ଅବଜକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ବୃଷାକପି କୁହାଯାଏ। ଏହାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବ ଦେବଲୋକରେ ବସିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁବେଳେ ବୃଷାକପିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଶଚୀ ଏକ ସ୍ନେହ ଓ କ୍ରୋଧ ମିଶ୍ରିତ ସ୍ୱରରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ହେ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ବୃଷାକପି ଛାଡ଼ି ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଜଳ ଓ ହୋମ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ପ୍ରିୟ।" "ପ୍ରିୟା, ମୁଁ କେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବିନାହିଁ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରତି ମୋତେ ସନ୍ଦେହ କରୁନାହିଁ। ତୁମେ ମୋର ବିଶ୍ୱାସପାତ୍ରୀ, ଧର୍ମ ଓ ମନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ମୋର ସହଚରୀ, ମୋର ସନ୍ତାନମାତା; ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ହେବେ?" "ସେଉଁଥିରୁ, ତୁମ ଉପଦେଶରେ ମୁଁ ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ, ଦେବଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ସଫଳତା ଲାଭ କରିଛି।" "ଶିବ, ବୃଷାକପି ଓ ମୋର ଜଳଜନ୍ମା ମିତ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ, ଏହି ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ କମଳନାଳ ଧାରୀ ମୋତେ ଏହି ସଫଳତା ଦେଇଛନ୍ତି।" "ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଏଠାରେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଅବିଚଳ ଅଛି—ଯେଉଁଠି ଜନାନୀ ପତିଙ୍କ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି କ'ଣ ଅସମ୍ଭବ?" "ମୋ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ, କିନ୍ତୁ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ, ଜନାନୀ ହିଁ ପ୍ରମୁଖ ସୁହୃଦ, ଯିଏ ଦୁଇ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଚାହାଏ।" "ଯଦି ସେ ସୁସଂସ୍କୃତ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ପତିନିଷ୍ଠା, ସୁନ୍ଦରୀ, ଗୁଣବତୀ, ସମ ଦୁଃଖ ସୁଖରେ ଅଟୁଟ—ତେବେ ତିନି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଅସମ୍ଭବ?" "ତେଣୁ, ରମଣୀୟେ, ତୁମ ଜ୍ଞାନରେ ଏହି ସୁଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ମିଳିଛି; ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହିଁ ହେବ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।" "ପରଲୋକରେ ଓ ଧର୍ମରେ, ସତ୍ପୁତ୍ର ସମାନ କିଛି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଦୁଃଖିତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଜନାନୀ ସମ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।" "ପରମ ପଦ ଓ ପାପମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ସମ କିଛି ନାହିଁ; ଶୁଣ, ମୋର ସୁନ୍ଦରୀ।" "ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ଏଠାରେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଭିନ୍ନତାର ଜ୍ଞାନ ସମ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ଧର୍ମପରାୟଣି, ତୁମ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯାହା ଥିଲା, ଏହି ସବୁ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କୃପାରେ ମୋତେ ମିଳିଛି।" "ମୋର ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ସବୁ ମୋର ମିତ୍ର ବଳରେ; ବୃଷାକପି ମୋର ସାଥୀ, ଯିଏ ପାଣିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।" "ତୁମେ ମୋର ଅତିପ୍ରିୟ ସୁହୃଦ; ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହରି ଓ ଶଙ୍କର।" "ଏହି ସବୁଙ୍କ କୃପାରେ, ମୁଁ ଯାହା ଚାହିଲି, ତାହା ପାଇଛି, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛି।" "ଏହିପରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିବି; ମୁନି, ଗଙ୍ଗା, ହରି ଓ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କ ସମ୍ମତି ଦେଉନ୍ତୁ।" "ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ଓ ଅବଜକ ନାମକ ଦୁଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳରେ, ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ବସନ୍ତି; ଗୋଟିଏରେ ଦେବ ଶଙ୍କର, ଅନ୍ୟଟିରେ ଜନାର୍ଦନ।" "ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର କରି, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି; ଏଠାର ତୀର୍ଥମାନେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।" "ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅତି ପାପୀ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି; ପାପୀ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ଧର୍ମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ପାଞ୍ଚ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚତମ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଦାନ କଲେ, ଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି, ଆୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥାଏ।" "ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ କଥା ଓ ଏଠାରେ ସ୍ନାନର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ ଓ ମୁନିମାନେ ଅତିକାମ୍ୟ।" ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ସମ୍ମତି ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ।" ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ତୀର୍ଥମାନେ ଅଛନ୍ତି—ସେଠାରେ ସାତ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଦେବ, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେବନ୍ତି; ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଏଗାରଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି। ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଅବଜକ ହେଉଛି ଗୋଦାବରୀର ହୃଦୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ, ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଟି ଅଛି, ଯାହାକୁ ଆପସ୍ତମ୍ବ କୁହାଯାଏ, କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମହାନ ଋଷି ଆପସ୍ତମ୍ବ ଙ୍କ ଏକ ଧର୍ମପରାୟଣୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅକ୍ଷସୂତ୍ରା। ତାଙ୍କ ଏକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ନାମ କର୍କି, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଏକ ଦିନ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆସିଲେ। ଆପସ୍ତମ୍ବ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ତିନି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ? କାହାଠାରୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ? କିଏ ଅନାଦି? ଏବଂ କିଏ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଦେବ? କିଏ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ? କିଏ ବେଦରେ ସ୍ତୁତିତ? ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।" "ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧିକାରୀ; ତାହା ମଧ୍ୟରେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।