ଏହି କଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵର୍ଗରେ ଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଜନାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଉଲା ଦେଉଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶର୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୟ କରିଥିବା ଭାବ ଦେଖାଯାଏ । ତୁମେ ବୃତ୍ର ଓ ନାମୁଚିଙ୍କୁ ବଧ କରିଛ, ନଗର ନଶ୍ଟ କରିଛ, ବାଡ଼ି ଭଙ୍ଗ କରିଛ, ତୁମର ହସ୍ତରେ ବଜ୍ର ଅଛି । ଏହିପରି କାରଣରେ ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଆଯାଏ । ଶତ୍ରୁତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତରେ ଚାଲିଫିରିଥିବା ସତ୍ତାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତେଉଁ ମାନେ ଲୋଟସରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଜନଙ୍କ ହୃଦୟ ଭଙ୍ଗ ଭାବ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏପରି କଥା କହି, ଦୈତ୍ୟର ନାଥ ବଳୀୟ ବରୁଣଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଶବ୍ଦ କହିଲେ । ଏହି ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଶିଷ୍ୟ ହେବେ ଓ ବରୁଣ ଶିକ୍ଷକ ହେବେ—ଏହି ବରୁଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି । ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଦୈତ୍ୟର ଶାସନ ଅନୁସାରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ଦାସ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହେଲେ, ନହେଲେ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ବନ୍ଧି ତଳଭୂମିକୁ ଫେଙ୍ଗି ଦିଆଯିବ । ଏହିପରି ଶକ୍ରଙ୍କୁ ତାଡ଼ନା ଦେଇ, ଦୈତ୍ୟ ନାଥ ହସି ହସି କହିଲେ, “ଯାଉ, ଯାଉ”, ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ପୌଳୋମୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ହାରିବା ଓ ଅପମାନ ଦେଇଥିବା ବିଷୟ କହିଲେ । ଏପରି ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ପୌଳୋମୀଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, କିପରି ମୁଁ ପୁନଃ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଫେରାଇପାରିବି?” ପୌଳୋମୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦାନବମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାୟା, ହାରିବା, ଦେବା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଜାଣିଛି ।” “ଏହିପରି, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ହାରିବା ଉପାୟ ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ତୁମେ ଶୁଣ । ଏହି ଦାନବ, ହିରଣ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କର ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମୋର ଭାଇ, ଦେବା ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନୀ । ତିନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି; ଏପରି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ କରି, କିପରି କାମ ଅସମ୍ଭବ ହେବି?” “ତୁମ ମନରେ ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏବେ ମୁଁ କହିବି କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।” ଏହିପରି କହି, ପୌଳୋମୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିନୟରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । “ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ବିଷ୍ଣୁ—ଜଗତର ନାଥ—ହରାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।” “ଏକ ଅତି ଉତ୍ତମ କଥା ମୁଁ ଆଉ ଶୁଣିଛି: ନାରୀମାନେ ନିଜର ସ୍ଵଭାବ କେବଳ ନିଜେ ଜାଣନ୍ତି । ଏହିପରି, ଭୂମି ଓ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ।” “ଏହି ମଧ୍ୟରୁ, ତୁମେ ପବିତ୍ର ଭୂମିକୁ ଦର୍ଶନ କର; ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇବେ । ଆଉ ଏକ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି: ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଅଧିକାର କରନ୍ତି ।” “ଭୂମିର ମୂଳ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଅଛି; ଏଠାରେ ଗଂଗା—ଜଗତର ଧାରଣା କରୁଥିବା ନଦୀ—ବସିଛି । ଏଠାରେ ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜା କର । ବିଷ୍ଣୁ—ଜଗତର ନାଥ, ଦୁଃଖୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।” “ହରା, ହରି, କିମ୍ବା ଗଂଗା ବ୍ୟତିତ କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରମ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର ।” “ଭକ୍ତି, ସ୍ତୁତି ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମୋ ସହିତ ଏକାଠି ପୂଜା କର; ତେବେ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଫଳ ପାଇବ । ଜ୍ଞାନ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ସାଧାରଣ ଫଳ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ ସହିତ କରିଲେ ଏହା ଶତଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଜନାଣୀ ସହିତ କଲେ ଅସୀମ ଫଳ ମିଳେ ।” “ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସ୍ତ୍ରୀ ହିଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ସାଥୀ; ଅତି ଛୋଟ କାମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବିନା ସଫଳ ହେବା ନୁହେଁ । ଏକା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମାତ୍ର ଅର୍ଦ୍ଧ ଫଳ ମିଳେ; ଜନାଣୀ ସହିତ କରିଲେ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ । ଏହା ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝ; ଜନାଣୀ ହିଁ ଜନଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶ । ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ନଦୀ ଗୌତମୀ ଅଛି ।” “ସେ ନିଜର ଦୂଷ୍ୟ ଦୂର କରି, ଆବଶ୍ୟକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏହିପରି, ମୋ ସହିତ ଏଠାକୁ ଯାଉ ଏବଂ ମହାଫଳ ଦେଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର । ଏପରି କରି, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଧ କରି, ମହା ସୁଖ ଉପଲବ୍ଧ କରିବ ।” ଏପରି, ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ “ଏହିପରି ହେଉ” କହି, ଜନାଣୀ ସହିତ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଗଂଗା—ଜଗତର ଧାରଣା କରୁଥିବା ଓ ଗୌତମୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ନଦୀକୁ ଗଲେ । ହରି ଆନନ୍ଦରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର ମଧ୍ୟକୁ ଯାଇ, ଶମ୍ଭୁ—ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ—ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଷ୍ଠା କଲେ । ପ୍ରଥମେ ଗଂଗାକୁ ନମସ୍କାର ଦେଇ, ସ୍ନାନ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡ କଲେ; ଶିବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଏକ ସ୍ତୁତି କହିଲେ: “ପିନାକପାଣି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଲୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଏକ, ନିର୍ଭର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଆନନ୍ଦ ମୟ; ସେ ଆମପାଇଁ କୃପା କରନ୍ତୁ ।” “ସନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦାନ୍ତର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ; ପାର୍ବତୀଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା, ମୋପାଇଁ କୃପା କରନ୍ତୁ, ମୋ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତୁ ।” “ସ୍ଵୟଂ ଜନ୍ମା ଦେବତା, ବଲ୍ଲଭ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦେଖି, ନଖର ଟିପ୍ସରେ କଟି ଫେଙ୍ଗି ଦେଲେ; ଏହି କାମରୁ ତ୍ରିବିଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜୀବନର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା ।” “ପାପ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଦୁଃଖ ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଦୁଃଖର ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛି ।