ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି, ଏହାମାନଙ୍କର ନାମ ବହୁତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିବି। ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ପାଠ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ସମସ୍ତ କାମନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଜାଣି, ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଶ୍ରେୟସ୍କାମୀ ଓ ଧାର୍ମିକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଅବ୍ୟକ ତୀର୍ଥର ପଶ୍ଚିମ ତୀରକୁ ଶାର୍ଦୂଳ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ତୀର କାଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଧାମରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ମିଳିଥାଏ। ତପୋବନ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହାମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ କେହି ଏଠାରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଓ ଫେନା ନଦୀ ସଙ୍ଗମ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଷକପ ଓ ହନୁମତ୍ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ। ଅବ୍ୟକ ତୀର୍ଥରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଦେବ ବିରାଜିତ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଠାରେ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ କହିବି, ଏବଂ ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମରେ ଶୁଣ। ନାମୁଚି ନାମକ ଦାନବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଫେନା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଜଳରୁ ତାହା ମୃଦୁରୂପ ଭଜ୍ର ଭାବେ ଫେନା ଦ୍ୱାରା ନାମୁଚିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟାଗଲା ଓ ସେଠାର ଫେନା ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଫେନା ଭୂମିକୁ ଭେଦି ତଳଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଭଜ୍ର ଚିହ୍ନିତ ପଥରେ ଏହି ଜଳ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଆସି, ଏହାକୁ ଫେନା ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହି ନଦୀକୁ ଫେନା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଫେନା ଓ ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ ବିଶ୍ୱରେ ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ସଙ୍ଗମ ପରି ପବିତ୍ର। ଏଠାରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ମାଆ, କେବଳ ଲାଫ୍ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ କୃପାରେ ବିଲାଳୀ ରୂପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ମାର୍ଜାର ଓ ହନୁମତ୍ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ଗଳ୍ପ ଆଗରୁ କହିଯାଇଛି। ଏବେ ବୃଷକପ ଓ ଅବ୍ୟକ ବିଷୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ। ଦାନବମହାପୁରୁଷ ହିରଣ୍ୟ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏଠାରେ ବିରାଜିତ। ସେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜୟ ହୋଇଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀଷଣ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହାଶନି ସର୍ବଦା ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅଜୟ ଓ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ମହାଶନି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ତାଙ୍କର ଜନନୀ ପରାଜିତା। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମହାଶନି, ଅତିବିର ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଥମ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ସର୍ପ ସହିତ ପରାଜିତ କରି, ଏହି ଖବର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ଭଉଣୀକୁ ହାତୀ ସହ ବାନ୍ଧି ଦେଇ, ଦାନବ କୃରତା ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଘଟଣା ହିରଣ୍ୟଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ମହାଶନି, ଯିଏ ଅତି ଖାଇଥିଲେ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ, ସଚୀଙ୍କ ପ୍ରିୟକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ମହାଶନି, ହରିଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି, ବରୁଣଙ୍କୁ ବିଜୟ କରିବାକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ବରୁଣ, ଅତି ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ମହାଶନିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ବରୁଣ ନିଜ ଗୃହ, ସାଗର, ମହାଶନିଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ; ଏହାରୁ ବରୁଣ ଓ ମହାଶନିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା ହେଲା। ବରୁଣଙ୍କ ଝିଅ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି, ବୀର୍ୟ, ପ୍ରଭାବ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ମହାଶନିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ। ମହାଶନି ତିନି ଲୋକରେ ଅପୂର୍ବ ଦାନବ ଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନ ଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏକଠି ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ ମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦାତା, ଦାନବ ନାଶକ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନୀ; ସେ ନୂତନ ଇନ୍ଦ୍ର ତିଆରି କରିବେ।” ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ଦେବମାନେ ଏହି କଥା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ—“ମହାଶନି ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।” ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଶ୍ୱଶୁର ବରୁଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; କେଶବ ବରୁଣଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରାଜୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏପରି କିଛି କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଫେରିଆସିବେ।” ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥାରେ ବରୁଣ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ବରୁଣ, ନିଜ ଭାଗିନାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଦାନବମହାଶନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ଦାନବ ନିଜ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ଆସିବାର କାରଣ ପଚାରିଲେ; ବରୁଣ ତାଙ୍କୁ ଆସିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିଲେ। ବରୁଣ କହିଲେ, “ମୋତେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଦିଅ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ପରାଜିତ କରି ତଳଲୋକରେ ବାନ୍ଧିଥିଲ; ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା, ମୋର ବନ୍ଧୁ। ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ମୋ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ତାଙ୍କୁ ଆମକୁ ଦିଅ; ଶତ୍ରୁକୁ ବାନ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ତୁମର ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ହେବ।” “ଠିକ୍ ଅଛି,” ବୋଲି, ଦାନବମହାଶନି କିଛି ଅନିଚ୍ଛା ସହିତ, ସଚୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ହାତୀ ସହ ବାନ୍ଧି ବରୁଣଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମହାଶନି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ଜଳପତିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ହରିଙ୍କୁ ବଡ଼ ଉପଚାର କରି, ମଘବାନ୍କୁ କହିଲେ— “କିଏ ତୁମକୁ ଇନ୍ଦ୍ର କଲେ? କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏତେ କଥା କହ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛ? ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ। ତଥାପି, ଯଦି ଜଣେ ପୁରୁଷ ଜଣେ ନାରୀକୁ ବାନ୍ଧେ, ତାଙ୍କର ପତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ; ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶକ୍ର, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁରୁଷ ହେବ। ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବାନ୍ଧାଗଲ; ତୁମର ବାହନ, ଅସ୍ତ୍ର, ଭଡ଼୍ର, ଚିନ୍ତାମଣି, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି—ଏସବୁ ଦେବରାଜଙ୍କ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ। ଯାହା ଜୀବନ, ଯାହା କୀର୍ତ୍ତିର ଧନ, ତାହା ବିପରୀତ ହେଲେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ।