ନାରଦ ମୁନି, ବିଷ୍ଣୁ ଦେବୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ, ଯିଏ ମହେଶ୍ୱର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦୁହିଁ ଜଣେ କନ୍ୟା ଭାବରେ ପ୍ରିୟ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ମହେଶ୍ୱର ଖୁସିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣାକୁ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ଭାବରେ ପରিচିତି ମିଳିଛି। ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖରେ ଆଣିଦେଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଶଙ୍କର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଓ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ପଡିଥିଲା; ଏଭଳି ଏଠାରେ ଏକ ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହା ଆନନ୍ଦା ଓ ନନ୍ଦିନୀ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ନଦୀ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମ ପବିତ୍ର; ଏଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣା ସ୍ୱୟଂ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ, ଶିବା, ଆଗ୍ନେୟୀ, ଅମ୍ବିକା, ଜଗତ୍ର ଆଧାର, ଶିବା ଓ କାଟ୍ୟାୟନୀଶ୍ୱରୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ତିନି ଦିନି ଭକ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଦୁଇ ତଟକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏଠି ଅଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ତପୋବନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ନାରଦ, ଦୁଇ ତଟରେ ଏପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଓ ଶୁଭ ଲାଭ ମିଳେ। ଉତ୍ତର ତଟରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଶୋଳେ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏଠି ଏଠି ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ଅନେକ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ଯିଏ ଏହି ଗାଥା ଶୁନେ, ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ କାମରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ସଫଳ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପୟୋଗୀ କ୍ରିୟା କରେ, ସେ ସଦା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିଶେଷ ଧର୍ମରେ ଅଭିଜ୍ଞ ହୁଏ। ଅବ୍ଜକାରୁ ପଶ୍ଚିମ ତୀର ଶାର୍ଦୂଳ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ତୀର କାଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସ୍ଥାନ ପାଉଥିବି। ତପୋବନ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର ମହିମା କେହି ବିବରଣା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ଫେନା ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଅଛି, ଏଠି ବୃଷକପା ଓ ହନୁମତା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଅବ୍ଜକା, ଯେଉଁଠି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା କଥା କହିବି; ଉତ୍ତର ତଟରେ ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମରେ ଶୁଣ। ନାମୁଚି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଙ୍କାରରେ ମତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷ କରି, ଫେନା ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଫେନା ତ୍ରାଣୀ ରୂପରେ ନାମୁଚିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଜଳରେ ପଡିଲା, ଏହି ଫେନା ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଗଙ୍ଗାରେ ପଡିଲା। ଏହି ଫେନା ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ତଳଭୂମିରୁ ଉପସ୍ଥିତ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ। ବଜ୍ରର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଳ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆସିଲା; ଏହି ଜଳକୁ ଫେନା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏହି ନଦୀକୁ ଫେନା ନଦୀ କୁହାଯାଏ। ଏହି ନଦୀର ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ ବିଶ୍ୱରେ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ; ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନ ଭଳି। ଏଠି ହନୁମତଙ୍କ ମା, କେବଳ ଏକ ଦୂର୍ଗା ଦୂର୍ଗା ଲାଘି ଶିବା ରୂପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦୟାରେ। ଏହି ତୀରକୁ ମାର୍ଜାର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ହନୁମତା ମଧ୍ୟ; ଏଠିର ଗାଥା ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ବୃଷକପା ଓ ଅବ୍ଜକା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ଦୈତ୍ୟ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବଡ ବୃଦ୍ଧ ହିରଣ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ସେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅଜୟ ହୋଇଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀଷଣ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଦା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅଜୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାଶନି ଭାବରେ ପରିଚିତ, ତାଙ୍କ ଜନା ଥିଲେ ପରାଜିତା; ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମହାଶନି ଶୂର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ପ୍ରଥମ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସର୍ପ ସହ ପରାଜିତ କରି, ଏହା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ମହାଶନି ତାଙ୍କ ଭଉଣୀକୁ ହାତୀ ସହ ବାନ୍ଧି, ଦୟା କରି, ହିରଣ୍ୟଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ମହାଶନି, ଅତି ଭୋଜନ କରି, ପୂର୍ବଜମାନେକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶଚୀଙ୍କ ପ୍ରିୟକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ରକ୍ଷା କଲେ। ମହାଶନି ହରିଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି, ଭାରୁଣଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଗଲେ; ବାରୁଣ, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୟାରେ, ତାଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ମହାଶନିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ବାରୁଣ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିବାସ, ସମୁଦ୍ର, ମହାଶନିଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଦୁଇ ଜଣେ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା ହୋଇଗଲା। ବାରୁଣଙ୍କ କନ୍ୟା ମହାଶନିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି, କୀର୍ତ୍ତି, ଶୂରତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା। ମହାଶନି, ତିନି ଲୋକରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୈତ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଦୁନିଆ ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: "ବିଷ୍ଣୁ ଏକା ଇନ୍ଦ୍ର ଦାତା ହେଉ, ଦୈତ୍ୟ ନାଶକ, ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ଏବଂ ନବ ଇନ୍ଦ୍ର ତିଆରି କରିବେ।" ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏହି ଯୋଜନା କୁହିଲେ: "ମହାଶନି ମୋର ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ବିଷ୍ଣୁ ପରେ ଜଳର ଦେବତା, ନିଜ ସ୍ୱଶୁର ବାରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; କେଶବ ବାରୁଣଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରାଜୟ ବିବରଣା କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେପରି ଉପେନ୍ଦ୍ର (ପୁରନ୍ଦର) ପୁନି ଫେରିଯିବେ।" ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଜଳର ଦେବତା ବାରୁଣ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ମୁନି।