ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାରେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କରି ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି—ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ମହିମା କିଛି ଅଂଶରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲା; ସେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତୁ, ଚଳିଚଳି କରନ୍ତୁ। ଏହିଠାରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣା କାମଳା ରୂପେ ପରିଣତ ହେବେ, ଏବଂ ସୁଦ୍ଧ ହେବେ; ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଉଭୟ ସନ୍ତାନ ସ୍ଵେଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ। ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ହେବି ନାହିଁ। ଏମିତି କହି, ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ଆକାରରେ ଶିବ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଭ କରି, ଅଗ୍ନି ଖୁସି ହେଲେ; ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣା, ଅଗ୍ନିଙ୍କର କନ୍ୟା, ତାଙ୍କର ପତି ସହ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସଂକଳ୍ପ ପୂରଣ କରି ଆନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ; ଏହି ସମୟରେ, ମୁନିବର, ସୁବର୍ଣ୍ଣା, ଅଗ୍ନିଙ୍କର କନ୍ୟା— ଦାନବ ଶାର୍ଦୂଳ, ଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରି, ତାଙ୍କୁ ଠକାଇ ନେଇଗଲେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରୀ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଆଶ୍ରୟ। ସୁବର୍ଣ୍ଣା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କୁ ଶାର୍ଦୂଳ ନେଇ ନିଚଳୋକକୁ ଗଲେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଜାମାତା ଧର୍ମ ଓ ନିଜେ ଅଗ୍ନି, ଯିଏ ହବି ଗ୍ରାହକ— ଏହି ଦୁଇଁଝଣେ ବାରମ୍ବାର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଜଗତର ସ୍ଵାମୀଙ୍କୁ, ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏକାଠି ମିଶି ମହାବଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତାପରେ ହରି ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶୋଭା ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେଲେ। ହେ ନାରଦ, ବିଷ୍ଣୁ ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ, ଯିଏ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବରେ ପ୍ରିୟ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହୋଇ, ପୁନଃ ପୁନଃ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଯେଉଁଠି ଚକ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଶାର୍ଦୂଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଇଥିଲା— ସେଠିକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ସେଠିକୁ ବିଷ୍ଣୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଇଥିଲେ। ସେଇ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠି ଅଗ୍ନି ଓ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠି ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ପଡ଼ିଲା; ଏହିପରି ଭାବେ ଏକ ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହାକୁ ଆନନ୍ଦା ବୋଲି ଓ ନନ୍ଦିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ନଦୀ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର; ସେଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣା ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଡାକ୍ଷାୟଣୀ, ଶିବା, ଆଗ୍ନେୟୀ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଅମ୍ବିକା, ଜଗତର ଆଧାର, ଶିବା, କାଟ୍ୟାୟନୀଶ୍ୱରୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ସଦା ଭକ୍ତଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଦୁଇ ତଟକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିବା ସେଠି ଅଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ତପୋବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ମୁନି, ଦୁଇ ତଟରେ ଏପରି ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଉତ୍ତର ତଟରେ ଚଉଦ ହଜାର ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଷୋଳ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଅନେକ ଚିହ୍ନିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ଅନେକ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ଯେଉଁଠି ଏହି କଥା ଶୁଣେ, ପଢ଼େ, କିମ୍ବା ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ କାମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ସଦା ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବିଶେଷ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ହୁଏ। ଅବ୍ଜକାରୁ ପଶ୍ଚିମ ତୀର ଶାର୍ଦୂଳ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହି ତୀର୍ଥ କାଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସେଠି ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ତପୋବନ ଓ ଶାର୍ଦୂଳ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର ମହିମା କେହି ଏଠାରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ଓ ଫେନା ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବୃଷକପା ଓ ହନୁମତ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଅବ୍ଜକା, ଯେଉଁଠି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଦେବ ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣ ତଟର ଘଟଣା କହିବି; ଉତ୍ତର ତଟର ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ଭକ୍ତି ଓ ଶୃତି ସହ ଶୁଣ। ନାମୁଚି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଫେନା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଜଳରୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଫେନା ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇ, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଫେନା ପୃଥିବୀକୁ ଭେଦି ନିଚଳୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ତାଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚିହ୍ନିତ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଆସିଲା; ଏହି ଜଳକୁ ଫେନା ଭାବେ ଓ ନଦୀକୁ ଫେନା ନଦୀ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଫେନା ଓ ଗଙ୍ଗାର ସଙ୍ଗମ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପବିତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେପରି ଗଙ୍ଗା-ୟମୁନା ମିଳନ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏଠି ହନୁମାନଙ୍କ ମାଆ, କେବଳ ଲାଫ ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର କୃପାରେ ବିଲାଇ ରୂପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେଠିକୁ ମାର୍ଜାର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଏବଂ ହନୁମତ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠିର ଉପଖ୍ୟାନ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ଭଲଭାବେ ଶୁଣ, ବୃଷକପା ଓ ଅବ୍ଜକା ବିଷୟରେ; ଦାଇତ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। ସେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତି ଅଜୟ ହୋଇଥିଲେ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀଷଣ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ସଦା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅପରାଜୟ ଥିଲେ। ସେ ମହାଶଣି ଭାବେ ପରିଚିତ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପରାଜିତା; ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ମହାଶଣି, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ପ୍ରଥମ ସାରିରେ ଥିଲେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଯିଏ ନାଗ ସହିତ ଥିଲେ, ପରାଜିତ କରି, ଏହି ବିଜୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଥିଲେ।