ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ସେମାନେକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ସେହି ସମୟରୁ ଦୁଇଟି ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରায় ପନ୍ଦର ହଜାର ଆଠ ଶଂଖ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିବାରୁ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ। ତପୋବନ ନାମକ ସ୍ଥଳ, ନନ୍ଦିନୀ ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଓ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ଅଛି; ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥ ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଶାର୍ଦୂଳ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକର କଥା ଶୁଣ, ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପୁରାତନ କାଳରେ, ଅଗ୍ନି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହୋତ୍ର ଭାବେ ଅବଲମ୍ବନ କରୁଥିଲେ; ସେ ଦକ୍ଷ ପୁତ୍ରୀ ଶ୍ୱାହାଙ୍କୁ ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ଭାବେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏକଥିରେ ଶ୍ୱାହା ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ସେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଉନ୍ମତ୍ତ ତପ କରୁଥିଲେ, ତାହାରେ ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସନ୍ତାନ ହେବେ; ଆପଣ ତପ କରିବାକୁ ଦରକାର ନୁହେଁ, ଶୋଭାମୟୀ।” ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ୱାହା ତପସ୍ୟା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ; ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ପତିଙ୍କ କଥା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପରେ, ତାରକାର ଭୟ ଆସିଲା, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମ ହୋଇନଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗୁପ୍ତ ରହିଗଲା। ମହେଶ୍ୱର ଓ ଭବାନୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଯାଉ; ତାରକାର ଭୟ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଦିଅ।” “ଯେଉଁଠାରେ ପତି ପତ୍ନୀ ଏକା ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସାଧାରଣ ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପାଇଁ ତ ଅଧିକ। ପ୍ରେମରେ ଲିନ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଗୁପ୍ତ କଥା ଶୁଣିଲେ, ସେ ଲୋକର ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ମହାକାଳ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ—ଭବାନୀ ସହ ଗୁପ୍ତ ରହିବା ସମୟରେ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ?” “ବଡ଼ ସଙ୍କଟ ଆସିଲା, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କଣ ନିୟମ? ତାରକାର ଭୟ ଆସିଛି, ଯାଉ—ତୁମେ ତାରକା ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପାଇଁ ଭୟର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଯାଉ, ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, କିମ୍ବା ଯଥାଯଥ ଭାବରେ କଥା କହ।” “ଦେବତାଙ୍କର କଥା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଜଣାଇ ଦେଇ, ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସ; ତାପରେ ଦୁଇ ଜଗତରେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆମେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା।” ଏପରି, ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଧୂତଶନ ଏକ ଟିଉଁର ରୂପ ନେଇ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଉମାଙ୍କ ସହ ବିହାର କରୁଥିବା ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଟିଉଁର ରୂପରେ ଅଗ୍ନି ଭୟରେ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ହବ୍ୟବାହନ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ବିନ୍ଦୁକୁ ଦେଖି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, କମ୍ପିଥିଲେ; ଶମ୍ଭୁ ଦେଖି ଉମାଙ୍କୁ ହସି କହିଲେ—“ଦେଖ, ଦେବୀ, ଏକ ଟିଉଁ ଆସିଛି, ଧୂତଶନ, ଦେବତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ।” ପାର୍ବତୀ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବସ, ପ୍ରଭୁ।” ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ ଏହି ଦ୍ୱିଜ ରୂପୀ ଅଗ୍ନିକୁ କହିଲେ—“ଏଠାରେ କିଛି କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଯାହା ଦେଉଛି, ମୁଁ ମୁଁ ମୁଖ ଖୋଲ, ଏହା ଗ୍ରହଣ କରି ଦେଇ ଯାଉ।” ଏହିପରି କହି, ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମୁଖରେ ଦେଇଦେଲେ; ବୀର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ଚାଲିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶ୍ରମିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ଦେବତା ଦିବ୍ୟ ନଦୀର ତଟକୁ ଗଲେ; ଏହି ବୀର୍ୟ କୃତିକାମାନେ ମାନେ ମଧ୍ୟ ରଖିଦେଲେ, ତାହାରୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମ ହେଲେ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶରୀରରେ ଥିବା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବୀର୍ୟ ଅଂଶ, ତାହା ସେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଶ୍ୱାହାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଶ୍ୱାହା, ଯିଏ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ସନ୍ତାନ ଆକାଂକ୍ଷୀ, ତାଙ୍କୁ ଏହା ଦେଲେ; ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ, ତୁମର ବଂଶ ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବ। ଏହି ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରି, ଅଗ୍ନି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଶ୍ୱାହାଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବୀର୍ୟରୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦମ୍ପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣା, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଭୂମିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସଦା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣାକୁ ଅଗ୍ନି ଧର୍ମ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ; ପରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଋଷି ସେମାନଙ୍କ ବିବାହ ଉନ୍ମତ୍ତ କଲେ। ଦୁଇ ଦମ୍ପତି ମିଶିଥିବାରୁ, ଦୁଇଜଣ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହେଲେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ, ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଅନୁସ୍ୱାର କରିଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏକା ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, କୁବେର, ବରୁଣ, ମହାଋଷିମାନେଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀର ରୂପ ନେଇ, ଯେଉଁଠି ଚାହିଲେ ଯାଇଥିଲେ। କେବେ କେବେ ଋଷିଙ୍କ ପୁଅ ଭକ୍ତିଶୀଳା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପତିର ରୂପ ନେଇ, ସଦା ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ରେ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣା, ଧର୍ମଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଶ୍ୱାହାଙ୍କ ଝିଅ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁଠି ଚାହିଲେ ଯାଇଥିଲେ। ସ୍ତ୍ରୀର ରୂପ ନେଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣା ମନୁଷ୍ୟ, ଦାନବ, ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଦେବତା ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଚାହିଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣା ସେହି ଦେବୀର ରୂପ ନେଇ, ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରି, ତାଙ୍କ ମନ ଆକର୍ଷିତ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଓ ଚାଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଝିଅ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କ ଆଚରଣ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଝିଅକୁ ଶାପ ଦେଲେ। “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଚିତ ଓ ଧୌର୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଅପରାଧ; ତେଣୁ, ହବ୍ୟବାହନ, ତୁମର ପୁଅ ସଦା ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଓ ଅପରାଧି ହେବ। ସୁବର୍ଣ୍ଣା ଏକା ଏକଜଣ କୁ ନିର୍ଭର କରିବେ ନାହିଁ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ ଅପରିଚିତ ରୂପରେ ଅନେକଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମ କରିବେ—ଏହି ତୁମ ଝିଅର ଦୋଷ।” ଏହି ଶାପ ଶୁଣି, ଅଗ୍ନି ଭୟରେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସି, କହିଲେ—“ମୋ ପୁଅ ଓ ଝିଅ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କିପରି?