ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଦ୍ୱଜ୍ଜନମାନେ ଏକ ଦିନ ଆଗ୍ନି ଓ ଜଳର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କମାନେ କହିଲେ—ଜଳ ହେଉଛି ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ସ, ଏବଂ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚିତା ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିର ପୂଜା କିପରି ଜଳ ବିନା ସମ୍ଭବ? ଅଗ୍ନି ପୂଜକ ଓ ଜଳ ପୂଜକ—ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁଠି ଜଳ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟତା ମିଳେ; ଏହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଚି ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ନୁହେଁ। ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୀତଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଚିତା ଲାଭ କରିନାହିଁ; ଏହି ଲୋକେ ଜଳକୁ ମାତୃସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଜଳର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଅଧିକ, ବିଶେଷକରି ମାତୃର ଉପରେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଲେ—"ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳକୁ ଦିଅ।" ଏହି ଘଟଣା ଯେଉଁଠି ଋଷିମାନେ ସଭା କରିଥିଲେ, ଓ ନାରଦ, ସେଉଁଠି ଏକ ତପସ୍ଥଳ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହାକୁ ଋଷିମାନଙ୍କର ସଭାସ୍ଥଳ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଏହା ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ସାରସ୍ବତ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଚୌଦ ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସ୍ବର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସାରସ୍ବତୀ ନଦୀ ଋଷିମାନଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ସଙ୍ଗମର ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି—ଦେବତୀର୍ଥ। ଏହାର ଶକ୍ତି ଏପରି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଏଠାରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ—ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଯିଁଁ ନିତାନ୍ତ ଗୁଣବାନ୍ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଜୟା, ଯିଁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ୱରୂପା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ କଳାରେ ନିପୁଣ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସୁପ୍ରଭା, ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭରାଙ୍କୁ ଦେଇଲେ। ପ୍ରଧାନ ପୂରୋହିତଙ୍କ ସହ ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ; ସାରସ୍ବତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁ ନିକଟରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦାନବମହାରାଜ ମିଥୁର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ରାଜା, ରାଣୀ ଓ ପୂରୋହିତଙ୍କୁ ଧରି ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରି ତଳପାତାଳକୁ ନେଇଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରୁ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ପୂରୋହିତଙ୍କ ପୁଅ ଦେବାପି, ରାଜାଙ୍କ ସହ ରହିଗଲେ। ଦେବାପି ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ପିତାକୁ ଦେଖିଲେନି; ତାଙ୍କ ମନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଭରିଗଲା। ସେ ମାତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମା, ମୋ ପିତା କେଉଁଠି? ପିତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ; ଏକଥା ସତ୍ୟ କହ।" "ପିତା ବିନା ଜୀବନ ଅନର୍ଥକ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକର ଜୀବନ ଅନର୍ଥକ। ମା, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିନାହିଁ ତାହେଲେ ମୁଁ ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" ତାଙ୍କର ମାତା, ରାଣୀ ଓ ପୂରୋହିତଙ୍କ ପତ୍ନୀ, କହିଲେ—"ତୁମ ପିତା ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସହ ପାତାଳକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।" "କେଉଁଠି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, କିଏ ନେଇଯାଇଛି, କିପରି ନେଇଯାଇଛି, କାହିଁକି ନେଇଯାଇଛି? କିଏ ଦେଖିଥିଲା? ଦାନବର ସ୍ଥାନ କହ।" "ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୂରୋହିତଙ୍କ ସହ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ, ଦାନବ ମିଥୁର ତାଙ୍କୁ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପାତାଳକୁ ନେଇଗଲା।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦେବାପି ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ ଦେବତା, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ—କାହାଠାରେ ପିତାକୁ ଖୋଜିବି?" "ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଏଠାରେ ମୁଁ ପିତାକୁ ଖୋଜିବି, ଅନ୍ୟଠାରେ ନୁହେଁ—ଏହି ମୋ ନିଷ୍ପତ୍ତି।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦେବାପି ଭରାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ନିୟମ ଓ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାତାଳରୁ ଫେରାଇବି।" "ଏକ ଭୟଙ୍କର ପରାଜୟ ଘଟିଛି; ଏବେ ଯଦି ଚେଷ୍ଟା ନକରିବି, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖୀ ଜୀବନର କି ଉପଯୋଗ—ଏହା ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ?" "ତୁମେ ଏହି ଭୂମି ଶାସନ କର, ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ପିତା ପରି; ମୋ ମାତାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ, ରାଜା, ମୁଁ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଭରା, ମୁଁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।" ଭରାଙ୍କ ଉତ୍ତର ପରେ, ଦେବାପି ସମସ୍ତ କଥା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ। "ସଫଳତା ଲାଭ କର, ଖୁସିରେ ଯିବା, ଚିନ୍ତା କିଛି କରିନି।" ଏପରି ନିଷ୍ଠାରେ, ଦେବାପି ଅମରମଣ୍ଡଳର ରାଜାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂରୋହିତମାନେଠାରେ ଯାଇ, ବିନୟରେ ହାତ ଜୋଡି ଏହି କଥା କହିଲେ— "ଆପଣମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ, ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାକୁ, ପ୍ରଧାନ ପୂରୋହିତକୁ ଏବଂ ଦୀକ୍ଷିତ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାର ପତ୍ନୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଆପଣମାନେ ନେଇଛନ୍ତି। ଯଦି ଆପଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ଦାନବ ରାଜା ଯଜ୍ଞକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ରାଜାମାନେଠିକୁ ନେଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅକ୍ଷତ ଫେରାଇବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ଆପଣମାନେ ଶାପ ପାଇବେ।" "ଯଜ୍ଞରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମେ ପୂଜିତ; ଅଗ୍ନି ଏଠାରେ ଦେବତା; ତେଣୁ ଆମେ ଅଗ୍ନିର ସେବକ ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ଦାତା, ଭୋକ୍ତା, ଗ୍ରାହକ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଅନ୍ନ ଆଗ୍ନିକୁ ବହି ଯାଏ।" ପୂରୋହିତମାନେ ପଛରେ ରଖି, ଦେବାପି ଯାତବେଦସ୍ ଅଗ୍ନିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁ ଏହି କଥା ଜଣାଇଲେ—"ପୂରୋହିତମାନେ ଭଳି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସେବକ; ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ବହି ଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ଭୋକ୍ତା ଓ ସୁରକ୍ଷିତ।" "ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହରେ ଆହ୍ୱାନ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ନର ଅଂଶ ଦେବି; ଏହି ମୋ ଦାୟିତ୍ୱ, ତେଣୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯାଅ।