ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରୁ ଏକ ଦିନ, ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ‘ନା’ କହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଦୁଗ୍ଧ ସାଗର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରି ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜ୍ଞାତା, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବସ୍ତୁ, ତିନି ଲୋକରେ ନିଜ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା, ଅଦୂର୍ବାର, ନିର୍ଯ୍ୟାସ, ଶାଶ୍ୱତ ଏବଂ ଅପରିମିତ ଏକା ଏହି ସତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟକୁ ନିଜ ଇଛା ଲାଗି ଚାହିଁଥିବା ଋଷିମାନେ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି, ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କର ଏହି ରୂପକୁ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କଥା ନେଇ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି; ଏହି ଯାତ୍ରାର ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ପାଇଁ, ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ, ତୁମେ କଥା କହ। ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମେ, ସମସ୍ତ ତୁମେ ଭିତରେ; ତଥାପି, ତୁମେ ନିଜ ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କେହି ତୁମେ କିଏ ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ, ଶରୀରହୀନ ବାଣୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ—ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ୟା, ଭକ୍ତି ଏବଂ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ସେହି ଏକଟି ପ୍ରଥମ, ବଡ଼, ଆଗରୁ ଗଣାଯାଏ। ‘ତଥା’ କହି, ସମସ୍ତ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଭିତରେ ବିରକ୍ତି ନେଇ ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ମାତା, ତିନି ଲୋକର ପବିତ୍ରକାରୀ, ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା ଏବଂ ନିୟମରେ ଲିନ ହେବାକୁ ଗଲେ। ଏହିପରେ, ଜଳ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ—ଅଗ୍ନିପୂଜକ ଓ ଜଳପୂଜକ ଦୁଇପକ୍ଷ; ଏଠାରେ, ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ବେଦମାତା କଥା କହିଲେ—‘ଜଳ ଅଗ୍ନିର ମୂଳ; ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ଲାଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିପୂଜା ଜଳ ବିନା କିପରି? ଅଗ୍ନିପୂଜକ ଓ ଜଳପୂଜକ ଦୁଇପକ୍ଷ ପାଇଁ ଏହି କଥା।’ ‘ଯେଉଁଠି ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାର ମିଳେ; ତାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପବିତ୍ର ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନଯୋଗ୍ୟ।’ ‘ବେଦ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଠଣ୍ଡା ଜଳରେ ନିସ୍ନାନ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାତା ଭାବରେ ସମ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଜଳ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ମାତା ଭାବରେ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ—‘ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳକୁ ଦିଅ।’ ଏହି ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ଏହି ବିବାଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିଲେ, ଓ ନାରଦ, ସେଠି ‘ତପସ୍ୟା ତୀର୍ଥ’ ଏବଂ ‘ଋଷିସଭା’ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠି ଅଗ୍ନି ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠି ନିସ୍ନାନ ଏବଂ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ସେଠି ଚୌଦ ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାରେ ନିସ୍ନାନ ଏବଂ ଦାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ସରସ୍ୱତୀ ଏଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଶଂକା ଦୂର କରିଥିଲେ, ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ସଂଗମର ମହତ୍ତ୍ୱ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ‘ଦେବତୀର୍ଥ’ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏଠାରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ନାମ ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଜୟା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠା। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ କଳାରେ ନିପୁଣ। ତାଙ୍କର ରାଣୀ ସୁପ୍ରଭା, ସୁନ୍ଦରୀ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଭରାଙ୍କୁ ଦେଇଲେ। ମୁଖ୍ୟ ପୂରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ଦୀକ୍ଷା ନେଇ, ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ବେଦ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ପୂରୋହିତ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁ ନିକଟ ଦୀକ୍ଷିତ କରିଲେ। ଦାନବମହାରାଜ ମିଥୁର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ, ରାଜା, ରାଣୀ ଏବଂ ପୂରୋହିତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ବିଘ୍ନ କଲେ। ସେ ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତଳତମ ପାତାଳରେ ନେଇଗଲେ; ରାଜା ନିଏଯିବା ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେବାରେ, ଦେବତାମାନେ— —ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୂରୋହିତ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ; ପୂରୋହିତଙ୍କ ପୁଅ ଦେବାପି, ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ମାତାକୁ ଦେଖି, ପିତାକୁ ନାଦେଖି, ଦେବାପି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ମାତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—‘ମା, ପିତା କେଉଁଠି? ପିତା ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ; ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କହ।’ ‘ପିତାହୀନ ବଞ୍ଚିବା, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଜୀବନରେ ଦୁଃଖ; ତୁମେ କଥା ନ କହିଲେ, ମୁଁ ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।’ ତାଙ୍କର ମାତା, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ ଏବଂ ପୂରୋହିତଙ୍କ ଗ୍ରୁହଣୀ, ପୁଅକୁ କହିଲେ—‘ତୁମର ପିତା ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସହିତ ପାତାଳକୁ ନେଇଯିବା ହୋଇଛି।’ ‘କେଉଁଠି ନେଇଯିବା, କିଏ ନେଇଲା, କିପରି ନେଇଲା, କାହା ପାଇଁ? କିଏ ଦେଖିଲା? ଦାନବର ସ୍ଥାନ କହ।’ ‘ଯଜ୍ଞଶାଳାରେ, ରାଜା ରାଣୀ ଏବଂ ପୂରୋହିତ ଦୀକ୍ଷିତ ହେବା ସମୟରେ, ଦୈତ୍ୟ ମିଥୁର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାତାଳକୁ ନେଇଗଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ଆସନରେ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ।’ ମାତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବାପି ଭାବିଲେ—‘ମୁଁ କାହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି? ଦେବତା, ଅଗ୍ନି, ପୂରୋହିତ, କିମ୍ବା ଅସୁର?’ ‘ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଏଠି ପିତାକୁ ଖୋଜିବି, ଆଉ କେଉଁଠି ନୁହେଁ—ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ଦ୍ୱାରା।’ ଏହିପରି ଭାବି, ଦେବାପି ଭରାଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରତ, ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ପାତାଳକୁ ନେଇଯିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଫେରାଇବି।’ ‘ଭୟଙ୍କର ପରାଜୟ ହେଲା, ଯଦି କେହି ଚେଷ୍ଟା ନ କରେ, ତେବେ ଏହି ଦୁଃଖୀ ଜୀବନର କି ଅର୍ଥ, ବଞ୍ଚିବା କିମ୍ବା ମରିବା?