ତିନି ଜଗତ୍ର ନାଥଙ୍କୁ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅଗ୍ନି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କି ଜଳ? ଦୟାକରି ଆମକୁ ଏହା କହନ୍ତୁ।" ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ, ଦୁଇଁଟି ଏହି ସଂସାରରେ ସମାନ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଦୁଇଁଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦୁଇଁଟି ଠାରୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ନିବେଦିତ ହୋମ, ଅମୃତତ୍ୱ, ଏବଂ ଜୀବନ ଓ ଦେହର ଧାରଣା ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦୁଇଁଟି ପାଇଁ ସମାନ। ମୋ କଥାଭିତରେ, ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟରୁ କାହାର ଉପରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ମୁନିମାନେ ଏହି ଉତ୍ତରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେନାହିଁ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ, କିଛି ଏକଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ତେଣୁ ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ବାୟୁ, କାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା? ପ୍ରାଣ ତୁମେ, ସତ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ, ଆମକୁ କହ।" ବାୟୁ କହିଲେ, "ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମଜ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅଗ୍ନିରେ ନିର୍ମିତ।" କିନ୍ତୁ ଏହି ଉତ୍ତର ସ୍ୱୀକାର କରିନାହିଁ, ସେମାନେ ପୃଥିବୀ ନିକଟକୁ ଗଲେ। "ହେ ପୃଥିବୀ, ସତ୍ୟ କହ, କାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା? ଚଳାଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ଧାରଣା ତୁମେ।" ପୃଥିବୀ କୃତଞ୍ଜଳି ହୋଇ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋର ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ଅମର ଜଳଦେବୀମାନେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳରେ ନିର୍ମିତ।" ମୁନିମାନେ ଏହି ଉତ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେନାହିଁ। ସେମାନେ ଶେଷରେ ଶେଷଶାୟୀ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, କ୍ଷୀରସାଗରଶାୟୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଷ୍ଟୁତି କଲେ। ସେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଭିତରେ ଲୁଚି ରହନ୍ତି, ଅନେକ ରୂପରେ ତିନିଁ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ସେହି ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ, ଅପାର ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ। ମୁନିମାନେ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ପ୍ରକୃତିର ମୂଳ, ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆମେ ଏଠିକୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଆସିଛୁ। ହେ ସମସ୍ତର ଆଶ୍ରୟ, ସତ୍ୟ କହ।" ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, "ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ, ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମେ, ସମସ୍ତ ତୁମରେ। କିନ୍ତୁ କେହି ତୁମକୁ ତୁମର ମାୟାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।" ଏହାପରେ ଦିବ୍ୟ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ମାତା, ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, "ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୟା, ଭକ୍ତି ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦୁଇଁଟି ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ବଡ଼।" "ଏଭଳି ହେଉ," ବୋଲି ସବୁ ମୁନିମାନେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ସଂଯମରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ, ଦୁଇଁ ପ୍ରକାର ଉପାସନାକାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେଠି ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ, ଵେଦମାତା, ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଦେଲେ, "ଜଳ ଅଗ୍ନିର ମୂଳ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଅଗ୍ନିର ଉପାସନା ମଧ୍ୟ ଜଳ ବିନା କେମିତି? ଅଗ୍ନି ଉପାସକ ଓ ଜଳ ଉପାସକ, ଦୁହେଁ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ।" "ଯେଉଁଠି ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି କାର୍ୟ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟତା ଆସେ। ତା ପୂର୍ବରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ମଣିଷ କିଛି କାର୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ। ଵେଦ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୀତଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଲଭେ; ଏହିକାରଣରୁ ଜଳକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମାତୃ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ। ଏହିପରି ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଜଳ ଅଧିକ।" ଏହି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଶୁଣି ବେଦବିଦ୍ ମୁନିମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ, "ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳକୁ ମିଳୁ।" ଯେଉଁଠି ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ହେ ନାରଦ, ସେଠିକୁ ତପୋଭୂମି, ଋଷିସଭା ତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ, ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ସେଠି ୧୪୦୦ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ସେଠି, ଯେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀ ମୁନିମାନେଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କଲେ, ସେଠି ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଲେ। ଏହି ସଂଯୋଗର ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ପାଡ଼ରେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେବତୀର୍ଥ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ସେଠି ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କ ରାଣୀ ଥିଲେ ଜୟା, ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭାର ନାମରେ, ବିଦ୍ୟାଳୁ, ପିତୃଭକ୍ତିଶୀଳ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁନ୍ଦରୀ ସୁପ୍ରଭା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ରାଜା ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଲେ। ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ, ରାଜା ଦିକ୍ଷା ନେଲେ। ସେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀ ତୀରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ପୁରୋହିତ ଓ ମୁନିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନିୟମିତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିପାଖରେ ଦିକ୍ଷିତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ଦାନବମହାରାଜ ମିଥୁର, ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜା, ରାଣୀ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଧରି ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରି ତଳା ଅଧୋଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ। ରାଜା ଉଠାଯିବା ଓ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ ହେବାରେ, ଦେବତା ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। କିନ୍ତୁ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପୁଅ ଦେଵାପି, ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ରହିଗଲେ। ସେଠି, ଦେଵାପି ତାଙ୍କ ମାଆଁକୁ ଦେଖିଲେ କିନ୍ତୁ ବାପାଁକୁ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ମାଆଁକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମାଆଁ, ମୋ ବାପାଁ କେଉଁଠି ଗଲେ? ବାପାଁ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ସତ୍ୟ କହ।" ସେଉଁଠି ଦେଵାପି କହିଲେ, "ଯେଉଁଠି ପିତା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଜୀବନ ନିର୍ଥକ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ କହିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଜଳ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।