ଏକ ସମୟର କଥା, ଅନେକ ଋଷିମନ୍ଦଳୀ ଏକଠି ହୋଇ, ଜଗତରେ କିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ—ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳ—ଏ ନେଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଓ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କେହି କହିଲେ, “ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ମହାନ୍, କାରଣ ଜୀବନ ଅଗ୍ନି ବିନା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଅଗ୍ନି ନିଜେ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ହୋମ ଗ୍ରାହକ।” ଅଗ୍ନି ଏହି ସଂସାରକୁ ଧାରଣ କରେ, ଏହି ଜଗତର ଆଲୋକ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଦେବତା ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି, ପରମ୍ ଜ୍ୟୋତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିନି ଲୋକର ଆଲୋକ ଅଗ୍ନି ବିନା ନାସ୍ତି। ଏହିପରି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଆସି, ସେମାନେ କହିଲେ—ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଯେପରି ଏକ ପୁରୁଷ ନାରୀଙ୍କ ଅନ୍ତଃକ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀଜ ରଖିଥାଏ। ଦେହରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତାହା ଅଗ୍ନିରୁ ହିଁ; ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ। ଏହା ପରେ ଆଉ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରୁତିଜ୍ଞ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହିଲେ, “ନା, ଜଳ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଜଳରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଜଳକୁ ମାତୃ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ଜୀବନ ହେଉଛି ଜଳ। ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଜଳରୁ। କେହି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରାଚୀନ ବୋଲି କହନ୍ତି, କେହି ଜଳକୁ।” ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ମତ ନେଇ ଏହି ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଅଗ୍ନି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କି ଜଳ?” ତେବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲି, “ଏହି ଦୁଇଁ ଉଭୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୂଜ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହି ଦୁଇଁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଯେଉଁ ହବି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଅମୃତତ୍ୱ, ଜୀବନ, ଦେହର ଧାରଣ—ସବୁ ଏହି ଦୁଇଁରୁ। ତେଣୁ ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ସମାନ। ଏହିପରି କହିଲି ମୁଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଉତ୍ତରରେ ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ, ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରୁ କାହାର ଅଧିକ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ବାୟୁ, କାହାର ଅଧିକ୍ୟ? ତୁମେ ଜୀବନଶକ୍ତି, ସତ୍ୟ ତୁମରେ ବିରାଜିତ।” ବାୟୁ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଚୀନ, ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ନିର୍ମିତ।” ଏହି ଉତ୍ତରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଋଷିମାନେ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ଗଲେ। ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପୃଥିବୀ, କାହାର ଅଧିକ୍ୟ? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଚରାଚରର ଆଧାର।” ପୃଥିବୀ ନମ୍ର ଭାବେ କହିଲେ, “ମୋ ମୂଳ ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ଜଳଦେବୀମାନେ। ସମସ୍ତ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳରେ ନିଶ୍ଚିତ।” ଏହି ଉତ୍ତରରେ ଋଷିମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ସେମାନେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, କ୍ଷୀରସାଗରଶାୟୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଭୂତ, ଭବ୍ୟ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ବିବିଧ ରୂପେ ବିରାଜିତ, ସେଇ ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅପାର, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବାକୁ ଚାହନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ଚାହିଦା ପୂରଣ ହୁଏ—ସେଇ ପରମ୍ ସତ୍ୟ, ସେଇ ଶରଣ ଆମେ ନେଉଛୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଆଧାର, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନେଇ ଏହି ଋଷିମାନେ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। “ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ତୁମେ, ସମସ୍ତ ତୁମରେ। କିନ୍ତୁ କେହି ତୁମକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ,” ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବୀ ସ୍ୱରା ମୂର୍ତ୍ତି, ସଂସାରର ମାତା, ଦେହ ହୀନ ଭାବେ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ୟା, ଭକ୍ତି, ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ଗଣାଯିବେ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ “ଏହିପରି ହେଉ” ବୋଲି ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ଦୃଢ଼ ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ। ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ନଦୀପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ମାତା, ତିନି ଲୋକର ପବିତ୍ରକାରିଣୀ, ଏବଂ ତାହାଁଠାରେ ନିୟମ ଓ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଅଗ୍ନି ଉପାସନା, କେହି ଜଳ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ, ବେଦମାତା, ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ଜଳ ଅଗ୍ନିର ମୂଳ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ଅଗ୍ନିର ଉପାସନା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ଦରକାର, ଅଗ୍ନି ଉପାସକ ଓ ଜଳ ଉପାସକ ଦୁଇଁ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ। ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାର ମିଳେ; ନଚେତ୍ ଅଶୁଦ୍ଧ ପୁରୁଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଠଣ୍ଡା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମାତ୍ର ଵେଦଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଏହିକାରଣେ ଜଳକୁ ମାତୃ ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ଏହିପରି ମାତୃ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜଳ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ବେଦଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ, “ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଜଳକୁ ଦିଆଯାଉ।” ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ହେ ନାରଦ, ସେଠି ତପୋଭୂମି, ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ମେଳ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହା ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ମହାମଙ୍ଗଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଚଉଦ ଶହ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଥିଲେ, ସେଠି ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସଂଗମର ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଏହି ତୀର୍ଥର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଦେବତୀର୍ଥ। ଏହି ସ୍ଥଳର ପବିତ୍ରତା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଏଠି ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ତାଙ୍କ ରାଣୀ ଥିଲେ ଜୟା, ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମାନ।