ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର କଥା ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଧନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଶୂର ହେବେ, ତାଙ୍କର ପୁଆ ଓ ନାତିମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବେ। ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ; ଏଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନ, ବାଣୀ ଓ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହେବା। ଏହାପରେ, ଯମଙ୍କର ଉପଦେଶ ଅନୁସରି, ଅଗ୍ନିଦେବ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ଅଗ୍ନିଦେବ କହିଲେ, "ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ନିୟମିତ ବ୍ରତ ଧରି ମୋର ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଇଥାଉ।" ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଯେଉଁଠି ପାଠ କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଗୃହରେ ଲେଖି ରଖାଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରୁ କେବେ ଭୟ ରହିବ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଶରୀରରେ ଅଗ୍ନି କୂଳରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାମ୍ୟମ ଓ ଆଗ୍ନେୟମ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପରିବା ଓ ଉଲ୍କା, ଏବଂ ଭୟାନକ ଉଲ୍କାକୁ ଜଣାନ୍ତି। ସେଠାରେ ତିନି ହଜାର ଓ ତିନି ଶହ ଓ ନବ୍ବେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ମୋକ୍ଷର ପାତ୍ର। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେତ ହୋଇ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି, ପୁତ୍ର ଓ ଧନର ଶ୍ରୀ ନିମିତ୍ତ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ତପସ୍ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ତପସ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରେ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଏଉଁଠି ଘଟିଥିବା ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା କଥା ଆସିଛି—ପାପ ନାଶକ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆଲୋଚନା, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା। କିଛି ଋଷି ଜଳକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଲେ, ଅନ୍ୟେ ଅଗ୍ନିକୁ; ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳର ଉପକାରିତା ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଲେ। ଏକ ଋଷି କହିଲେ, "ଅଗ୍ନି ବିନା ଜୀବନ କେଉଁଠି? ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଜୀବନର ମୂଳ; ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଅଗ୍ନି ନିଜେ ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ ଗ୍ରାହକ।" ଅନ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ, "ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଚାଲିଥାଏ; ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଆଲୋକ। ଅତେଯ, ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରକାରୀ ଦେବତା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।" ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ "ଅନ୍ତଃପ୍ରଭା" କୁହାଯାଏ; ସେ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକ। ଅଗ୍ନି ବିନା କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଯାହାର ପ୍ରଭା ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ପାତ୍ର; କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଣିଷ ଯେଉଁପରି ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ତାହାପରି ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଆସେ। ଶରୀରର ଶକ୍ତି ଅଗ୍ନିରୁ ଆସେ, ଅନ୍ୟଥା କେହି ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ; ଏହିଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜଳକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଲେ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧତା ଜଳରୁ ଆସେ। ସମସ୍ତ ଜଳରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ; ଜଳକୁ ମାତାର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଜଳ ହେଉଛି ତିନି ଲୋକର ଜୀବନ। ଅମୃତ ଜଳରୁ ଉପଜିଛି, ଗଛ ଓ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। କିଛି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଥମ କହିଲେ, ଅନ୍ୟେ ଜଳକୁ ପ୍ରଥମ କହିଲେ। ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ଧରି ଋଷିମାନେ ମୋ ପାଖରେ ଆସି କହିଲେ, "ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?" ମୁଁ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ବ୍ରତ ଧରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କହିଲି: "ଏହି ଦୁଇଟି ଦୁନିଆରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜ୍ୟ; ଦୁଇଟିରୁ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ।" ଦୁଇଟିରୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ହୋମ, ଅମୃତ ଏବଂ ଜୀବନ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଦୁଇଟିରୁ ଶରୀରର ଶକ୍ତି ଓ ଜୀବନ ମିଳେ। ଏହି ଦୁଇଟିରେ କୌଣସି ତଫାତ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସମାନ। ତଥାପି, କିଛି ଋଷି ଏକ ଅଥବା ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କଥା ଭାବିଲେ। ମୋର ଉତ୍ତରରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେମାନେ ବାୟୁଙ୍କୁ ଗଲେ। "ବାୟୁ, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ତୁମେ ଜୀବନର ଏକ ତଥ୍ୟ।" ବାୟୁ କହିଲେ, "ଅଗ୍ନି ପ୍ରଥମ; ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ନିମ୍ନ।" ଏହା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ପୃଥିବୀ, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଚଳ ଅଚଳର ଆଧାର।" ପୃଥିବୀ ବି ବିନମ୍ରତାରେ କହିଲେ: "ମୋର ଆଧାର ଅବିନାଶୀ ଦେବୀମାନେ—ଜଳ। ସମସ୍ତ ଜଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଜଳରେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଶେଷ ମଧୁସାଗରରେ ଶୟୀ ଦେବ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ଦେବତା ସମସ୍ତ ଲୋକର ଜ୍ଞାତା, ଭବିଷ୍ୟତ, ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ଶେଷରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି— ଏହି ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅପାର ଦେବତା, ଯେଉଁଠାକୁ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜଣାନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଶରଣ କଲେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳିଥାଏ—ସେହି ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶରଣ, ଆମେ ଚାହୁଁ। ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ, ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ସ ଯେଉଁ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କହିବାକୁ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି—"ସତ୍ୟ କହ, ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ।" "ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେହୀଜୀବର ଅନ୍ତଃସ୍ୱରୂପ; ସମସ୍ତ ତୁମେ, ସମସ୍ତ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ। କିନ୍ତୁ, ତୁମେ କେଉଁଠି ଅଛ, କେହି ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ, ତୁମ ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା।" ଏହାପରେ ଦିବ୍ୟ, ଦେହହୀନ ବାଣୀ, ଜଗତ୍ ମାତା କହିଲେ: "ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରତ, ଭକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ ଲାଭ ହୁଏ, ସେହି ଅଗ୍ରଜ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ।" "ତଥାସ୍ତୁ," ବୋଲି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ବୈରାଗ୍ୟ ଧରି, ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ, ଯାହା ତିନି ଲୋକର ମାତା, ପବିତ୍ରକାରିଣୀ। ସେଉଁଠି ତପସ୍ୟା ଓ ସଂୟମ ରେ ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି ଦେବତାର ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ଅଗ୍ନି ଉପାସକ ଓ ଜଳ ଉପାସକମାନେ ପୂଜା କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀ, ବେଦମାତା, ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ କହିଲେ...