ଏହି ଉତ୍ତମ କଥାମାଳାରେ, ଏପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ ଯେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ୍ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାହା କେବେ ବି ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି। ଏହି କଥା ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, ଏକ ମଙ୍ଗଳମୟ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାରକ ଭଲ କାମ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ—ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଧର୍ମ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଥିବା ଅନୁଗ୍ରହ ହେଉ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ପକ୍ଷୀ, ଏହିପରି କହିଲେ: “ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଉଭୟ କୂଳରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଆଶ୍ରମ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଏହିପରି ଆମେ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ହେଉ। ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବର। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ନହାଇବା, ଦାନ ଦେବା, ଜପ, ହୋମ, ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା—ଧର୍ମାତ୍ମା କିମ୍ବା ପାପୀ ଯେହିପରି କରନ୍ତୁନାହିଁ—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହିଠାରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ।" ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ବର ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଅନୁମୋଦନ କଲେ ଏବଂ ଆଉ ଅଧିକ କଥା କହିବା ପାଇଁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଗୌତମୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ଯମସ୍ତୁତି ପାଠ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସାତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଏହି ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ପାତ୍ର ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ଏକ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା ତୃତୀୟ ମାସରେ କିମ୍ବା ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବନ୍ଧ୍ୟା ଥିଲେ ସେ ଛଅ ମାସ ପରେ ସପ୍ତ ଦିନ ନହାଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ଶୂରବୀର ପୁଅ ମିଳିବ ଏବଂ ସେ ପୁଅ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିବ। ସେ ଧନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ପ୍ରବଳ ହେବେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ-ନାତି ବଢ଼ିବେ। ଏଠାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କଲେ ପିତୃଗଣ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ନହାଇଲେ ମନ, ବାଚା, କାୟର ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରେ ଯମଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁସରି, ଅଗ୍ନିଦେବ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଯେଉଁଠି ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ମୋର ସ୍ତୁତି କରିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ, ଶ୍ରୀ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଉଛି। ଏହି ସ୍ତୁତି ଯେଉଁଠି କେହି ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଘରେ ଲେଖି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଭୟରୁ ମୁକ୍ତ। ଶୁଦ୍ଧ ଦେହରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳେ।" ଏହିଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ‘ୟାମ୍ୟମ’ ଏବଂ ‘ଆଗ୍ନେୟମ୍’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏଠାରେ ଶୂକ, ଉଲ୍ଲୁ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଉଲ୍ଲୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ତିନି ହଜାର ନବ୍ବେଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତିର ପାତ୍ର। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ପିତୃପ୍ରେତମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି, ପୁଅ ଓ ଧନରେ ଧନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ‘ତପସ୍ତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତପସ୍ୟାକୁ ବଢ଼ାଏ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଥାଏ ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଚମତ୍କାର ଘଟଣା ଘଟିଲା—ପାପନାଶିନୀ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଲା। କେହି କହିଲେ ଜଳ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେହି କହିଲେ ଅଗ୍ନି। ଏପରି ତର୍କ ହେଉଥିଲା ଯେ, ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ି ଜୀବନ କେଉଁଠି? ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଜୀବନର ସ୍ୱରୂପ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଗ୍ନି ନିଜେ ସ୍ୱୟଂ ଏବଂ ଅର୍ପଣ ପାତ୍ର। ଏହି ଜଗତ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଲୋକ। ଅତେଯ୍, ଅଗ୍ନି ଠାରୁ ଉତ୍ତମ ପରିଶୋଧକ କିମ୍ବା ଦେବତା ନାହିଁ। ସେଇଁ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରମ ଆଲୋକ। ଅଗ୍ନି ବିନା କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ବିକାଶ ଦେଖାଏ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ ଯେପରି ମହିଳା ଶରୀରରେ ବୀଜ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି। ଏହି ଶକ୍ତି ଶରୀରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିରେ ରହିଛି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ଅଗ୍ନି ଦେବତାଙ୍କ ମୁଖ, ଏହାଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କେତେକ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଳକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କଲେ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପବିତ୍ରତା ଜଳରୁ ଜନ୍ମ। ସମସ୍ତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ଜଳକୁ ମାତୃ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ। ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଜଳ ହେଉଛି ତିନି ଲୋକର ଜୀବନ। ଅମୃତତ୍ୱ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଆସନ୍ତି। କେହି କହନ୍ତି ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଚୀନ, କେହି କହନ୍ତି ଜଳ। ଏପରି ବିପରୀତ ମତ ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ତିନି ଲୋକର ସ୍ୱାମୀ, କୃପାକରି କହ, ଅଗ୍ନି ନା ଜଳ—କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ମୁଁ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲି: “ଏହି ଦୁଇଁ ଜଗତରେ ସବୁଠାରୁ ପୂଜ୍ୟ। ଦୁଇଁଠାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦୁଇଁଠାରୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ, ଅମୃତତ୍ୱ, ଏବଂ ଜୀବନ ଓ ଶରୀର ଧାରଣ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନାହିଁ, ଦୁଇଁଠାରୁ ଦୁଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିଭଳି ମୋ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, କେତେକ ଋଷି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ବାୟୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: “ବାୟୁ, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସତ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ, ଜୀବନ ତୁମେ।” ବାୟୁ କହିଲେ: “ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଚୀନ, ସମସ୍ତ ତାହାରେ ବିଦ୍ୟମାନ।” ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ପୃଥିବୀ, ସତ୍ୟ କହ, କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଚରାଚରର ଆଧାର।” ପୃଥିବୀ ନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ: “ମୋ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଦେବୀମାନେ—ଜଳ—ମୋର ଆଧାର। ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଜଳରେ।" ଏହିପରି ଚିରଂଜୀବୀ ତୀର୍ଥରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳର ମହିମା, ଧର୍ମ ଓ ପୁଣ୍ୟର କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୁଇଁ ତତ୍ତ୍ୱ ସମାନ ପୂଜ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତିର ପାତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।