ଏହି ଉତ୍ତମ କଥାରେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ରିପୁ, ରିପୁଞ୍ଜୟ, ବୀର, ବୃକଳ ଓ ବୃକତେଜସ୍ଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବୃହତୀ ନାମକ ମହିଳା ରିପୁଙ୍କ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚକ୍ଷୁଷ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁଷ୍କରିଣୀ ନାମକ ବୀରଣ୍ୟଙ୍କ ଭାର୍ୟା, ଯିଏ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମହାନ ଆତ୍ମା ସନ୍ତାନ, ସେ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ମହାନ ମନୁଙ୍କୁ ବୈରାଜ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କନ୍ୟା ନଡ୍ୱଳା ଠାରୁ ଦଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ସେମାନେ କୁତ୍ସ, ପୁରୁ, ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତପସ୍ବୀ, ସତ୍ୟବାକ୍, କବି, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୁତ, ଅତିରାତ୍ର, ଶୁଦ୍ୟୁମ୍ନ—ଏହି ନଉ ଜଣ ଏବଂ ଦଶମ ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଯିଏ ମହାବଳୀ ଓ ନଡ୍ୱଳାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ପୁରୁଙ୍କୁ ଆଗ୍ନେୟୀ ଠାରୁ ଛଅଜଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଅଙ୍ଗରୁ ସୁମନସ୍, ସ୍ୱାତି, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ମୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅଙ୍ଗଙ୍କୁ ସୁନୀଥା ଠାରୁ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ବେଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବେଣଙ୍କ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମହାକ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଋଷିମାନେ ବେଣଙ୍କ ଦାହିନ ପା ଉପରେ ମନ୍ଥନ କଲେ। ଏହି ମନ୍ଥନରୁ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି।” ସେ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ। ସେ ଧନୁଷ୍ୟ ଓ କବଚ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ବେଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ, ଏବଂ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ସୁତ ଓ ମାଗଧ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଇ ପୃଥୁ ରାଜା ଏହି ପୃଥିବୀରୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ଦୁଧ କରାଇଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ସାପ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ-ନିଜ ପାତ୍ରରେ ଦୁଧ କଲେ। ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦୁଧ ଦେଲେ ଏବଂ ସେଇ ଦୁଧରେ ସମସ୍ତେ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ। ପୃଥୁଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଯଜ୍ଞର ଶେଷରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଅନ୍ତର୍ଧାନଙ୍କୁ ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ଠାରୁ ହବିର୍ଧାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ହବିର୍ଧାନଙ୍କୁ ଆଗ୍ନେୟୀ ଠାରୁ ଷଡ୍ଜଣ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ଧିଷଣ, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ, ଶୁକ୍ର, ଗୟା, କୃଷ୍ଣ ଓ ବ୍ରଜାଜିନ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ମହାନ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ହବିର୍ଧାନଙ୍କୁ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଲୋକମାନେ ଚାଲିପାରିବାକୁ ପାରିଲେ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ପୃଥିବୀରେ ଚଳନଶୀଳ ଜନମାନେଙ୍କ ଠାରେ ପ୍ରଭୁ ହେଲେ। ସେ ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟା ସବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଭାର୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶେଷରେ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସବର୍ଣ୍ଣାଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କୁ ଦଶ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଚେତସ୍ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଶିରୋମଣି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସେମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସମୁଦ୍ରରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଚେତସମାନେ ତପସ୍ୟାରତ ଥିବାବେଳେ ଗଛମାନେ ଅରକ୍ଷିତ ଥିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଗଲେ, ଏହିପରି ଜୀବମାନେ ଅବନତି ପାଇଲେ। ପବନ ବହିପାରୁନଥିଲା, ଆକାଶ ଗଛରେ ଆବୃତ ହୋଇଗଲା, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳନ କରିପାରୁନଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପ୍ରଚେତସ୍ ତାଙ୍କ ତପୋବଳ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୁଁହରୁ ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ। ପବନ ଗଛମାନେ ଉପଡ଼ି ଶୁଖାଇଦେଲା ଓ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନି ସେମାନେ ଦହିଦେଲା, ଏହିପରି ଗଛମାନେ ନଶ୍ୱାନ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଧ୍ୱଂସ ଦେଖି, କେତେକ ଶାଖା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା, ସେବେ ସୋମ ଦେବତା ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ, “ହେ ରାଜାମାନେ, ତୁମେ କ୍ରୋଧ ଦମନ କର। ପୃଥିବୀ ଗଛଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି—ଅଗ୍ନି ଓ ପବନକୁ ଶାନ୍ତ କର। ଏହି ଯୁବତୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାନ୍ତିଶାଳି, ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଣିରେ ମାନିଆଯିବେ; ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରିଛି। ତାଙ୍କ ନାମ ମାରିଷା, ଗଛମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି; ସେ ତୁମର ଭାର୍ୟା ହେଉନ୍ତୁ ଓ ସୋମବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତୁ। ତୁମେ ଦଶଜଣ ଏବଂ ମୋ ଶକ୍ତିର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କୁ ଡକ୍ଷ ନାମକ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ଦେବେ। ସେ ତୁମ ତପୋଜ୍ୱଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ପରି ପୃଥିବୀର ଜୀବମାନେ ନବୀନ କରିବେ।” ସୋମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଚେତସମାନେ ଗଛମାନଙ୍କ ଉପରୁ କ୍ରୋଧ ହଟାଇ ଧର୍ମାନୁସାରେ ମାରିଷାଙ୍କୁ ଭାର୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମାରିଷା ଓ ଦଶ ପ୍ରଚେତସଙ୍କୁ ଡକ୍ଷ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ସୋମଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିର ଧାରକ। ଡକ୍ଷ ମନରେ ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର, ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପରେ ସେ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ତିନି ଦଶ ପୁତ୍ରୀ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଟି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ନକ୍ଷତ୍ର ନାମକ ପୁତ୍ରୀମାନେ ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଦେବତା, ପକ୍ଷୀ, ଗାଈ, ସାପ, ଦାନବ, ଦୈତ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାମାନେ ସମ୍ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସାପ, ରାକ୍ଷସ ଓ ମହାନ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଡକ୍ଷ, ଶୁଭ ବ୍ରତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେଇପରି ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା କିପରି ପ୍ରଚେତସ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏବଂ କିପରି ସୋମଙ୍କ ନାତି ତାଙ୍କର ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାକୁ, ହେ ସୂତ, ଆମକୁ କହ। ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ସନାତନ; ଋଷିମାନେ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏ ନେଇ କଦାପି ମୁହଁ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ।