ଗୌତମୀ ନଦୀର କୂଳରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁଅ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଭୟାନକ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି। ଯଦି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସ୍ନାନ କରି, ପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଦଶରଥ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ଏଠାକୁ ଯାଇ, ଦୂତ ଦଶରଥଙ୍କର କଥା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯମଙ୍କର ସେବକମାନେ କୃପାବଶତାରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ। ଦଶରଥ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖର ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଅନୁବାରି ଦୁଃଖ କରି, ନିଜ କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଲଜ୍ଜାରେ ଦେଖିଲେ। ରାଘବ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁଞ୍ଚି, ଗଙ୍ଗା ଉପକୂଳକୁ ଆସି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀର କୂଳରେ ଶରଣ ନେଲେ। ସିତା ସହିତ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ତେବେ ଗୌତମୀ ଉପକୂଳରେ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ନଥିଲା। ଏହି ଦିନ ତାଙ୍କମାନେ ଗୌତମୀ କୂଳର ବାସିନ୍ଦାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଏପରି, ତଥାପି ଆମ ପାଇଁ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା କୂଳର ବାସିନ୍ଦାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।" ରାମ କହିଲେ, "ଭାଇ, ଯାହା କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ଖାଦ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଖାଦ୍ୟ ଚାହୁଁଛୁ।" ତାପରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସମ୍ଭବତଃ ଆମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମୁଖରେ ହବି ଦେଉନାହିଁ; ଅନଦ୍ୟାରେ ଆମେ ଭୂଦେବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଏପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ସ୍ନାନ ଓ ଦେବପୂଜା ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଦେବତା ଏକ ସମୟରେ ଆମେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇବେ।" ଏପରି ଦୁଇ ଭାଇ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦଶରଥ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ, "ଥମ୍, ଥମ୍!" ଏବଂ ଧନୁଷ ତଣି ରୋଷରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା ଦେମନ୍!" ଏଉଁପରି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାମ କହିଲେ, "ଯାଉ, ଯାଉ! ଏଠାରେ ଏକ ଧର୍ମିକ ରାଜା, ଏକ ସତ୍ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି; ଦେଖ, ସେ କିପରି ଉଭ୍ୟାସିତ ଅଛନ୍ତି।" ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ନିଜ ବଡ଼ମାନେ ବଡ଼ମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ତଥା ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଦେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ହେବ। ପୁଅଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଦୀରେ-ଦୀରେ କହିଲେ, ହାତ ଜୋଡି ନିଜ ପୁଅ ଓ ଜାଉଁଠି ଜାଉଁଠି ବାହୁ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ କହିଲେ—"ମୁଁ ଦଶରଥ, ମୋ ପୁଅମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମୁଁ ତିନି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର କର୍ମରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି। ଦେଖ, ମୋ ଶରୀର କଟି ନରକରେ ପଡ଼ିଛି।" ତାପରେ ରାମ, ସିତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଭୂମିକୁ ନମସ୍କାର କରି, କହିଲେ—"ପିତାଜୀ, ଏହି କର୍ମର ଫଳ କିଏ?" ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ତିନି ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା କର୍ମର କଥା ଏହା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। "ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାଇଁ କୌଣସି ପରିହାର ନାହିଁ, ମୋ ପୁଅମାନେ।" ଏହା ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିକୁ ଗଲେ—ରାଜା, ବନବାସୀ, ମାତା ଓ ପିତା। ଦୁଃଖର ଆଗମନ, କର୍ମର ଗତି ଓ ନରକରେ ପତନ ସ୍ମରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଅଚେତନ ହେଲେ; ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ସିତା କହିଲେ—"ମହାତ୍ମାମାନେ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ଶୋକ କରିନାହିଁ; ସେମାନେ ଦୈବ ଓ ମାନବ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।" "ହଜାର ବର୍ଷ ଶୋକ କଲେ ମଧ୍ୟ, ବିପଦ ଦୂର ହେବା ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ନାହିଁ, ସେମାନେ ବିପଦରେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ କଦାପି ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁନ୍ତି।" "ଏହି ଫଳହୀନ ଶୋକର କଣ ଉପଯୋଗ, ରାଜା? ପ୍ରଥମେ ଏହି ଭୟାନକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର କଥା କହ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତା ଭକ୍ତ, ଧର୍ମିକ, ବେଦ ଓ ଶାଖାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିର୍ମଳ, ହତ୍ୟା ହେଲେ—ତାହାର ପାପର ପରିହାର କଣ?" "ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ହତ୍ୟା ନେଉ, ତୁମେ ଅନ୍ୟଟି।" ସିତା ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥା ସ୍ଥିର ଭାବରେ କହିଲେ। ଦୁଇଜଣ 'ଏହି ଭଲ' କହି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଦଶରଥ କହିଲେ—"ତୁମେ ଜନକଙ୍କ ଜନ୍ମିତା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ରାମଙ୍କ ଭାର୍ୟା। ଯଥାଯଥ ଉଚିତ କଥା କହିବାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ?" "ତୁମେ ମାନେ କୌଣସି କଷ୍ଟ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ, ପିଣ୍ଡ ଦେବା, କ୍ରିୟା କରିବାରେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସ ଅଛି।" "ତିନି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳି, ମୁଁ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଛି; ଜନକଜା ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ଯଥାଯଥ।" "ଉତ୍ତମ ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ ଦେବୀ ଗୋଦାବରୀର କୃପାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରର ପାରେ ନେଇଯାନ୍ତି; ଏଠାରେ କ'ଣ ଅପ୍ରାପ୍ତ?" ପିଣ୍ଡ ଦେବା କ୍ରିୟା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଦରରେ କହିଲେ, "ଇଙ୍ଗୁଡି ଗଛର ଫଳ ଅଛି, ତାହାର ଚୁଣା ଦ୍ରୁତ ଆଣାଯାଇଛି।" ତାପରେ ଏହି ଚୁଣା ସହିତ, ରାମ ନଦୀ କୂଳରେ ପିତାଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଶିଥିଳ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—"ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, ରାଜକୁମାର! ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ବନକୁ ଆସିଛ; ତୁମେ କ'ଣ ଅଭାବରେ ଅଛ? ତୁମେ କପଟ ନୁହଁ, ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ଯେଉଁମାନେ ଧନ ନେଇ କପଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ।" ଏପରି ଗୌତମୀ କୂଳରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର, କର୍ମଫଳ, ଦୁଃଖ, ଶୋକ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଶାନ୍ତି ଆସିଲା; ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସିତା ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୂଃଖରେ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ପିତାଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଶ୍ୱର୍ଗର ଆଶା ଦେଲେ।