ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଦଶରଥ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଅତି ଭୟାନକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ—ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଖାଇଦିଆଯାଉଥିଲା, ଛିରିଦିଆଯାଉଥିଲା, ପୁଣି ଜଳାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ଜଳରେ ଡୁବାଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ସେ ଅସୀମ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ବର୍ଷ ବିତିଗଲା। ପୁଣି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ସେ ତିନି ଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭୟରେ ରୁଷିମାନେ ଏଠାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ମାରିଦେଲେ, ଫଳରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପୁଣି ମୁନିମାନେ ବାସ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ହେଲା। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବା ସମୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା, ଯାହାକୁ ନାରଦଙ୍କୁ ବିଷଦରେ କୁହିବି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଧୀରେ ଧୀରେ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ଦୂର ଅତିକ୍ରମ କରି ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ରାଜା ଦଶରଥ ଏଉଁଠି ନରକରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଯମ ତାଙ୍କର ଦୂତମାନୋଁକୁ କହିଲେ: “ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଏବେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ନିକଟକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ। ଏହି ସଂଦେହ ନାହିଁ—ଗୌତମୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ ସେ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନା ଦୂର ଯିବେ, ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କର। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମ ଗୌତମୀ ଅତିକ୍ରମ କରିନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ତେବେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପଡ଼ିବ। ଯେଉଁ ଶିବ ସହିତ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ଜଳର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପୂଜିତ। ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହେଶ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ପାପ କରିଥିବା ଲୋକ ଅପରାଧର ଫଳ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ପାପୀ ନିଜେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ପୁଅ ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ତେବେ ଏପରି ଏକ ପୁଅ, ଗୌତମୀ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଆଛି, ତାଙ୍କୁ କିଏ ନରକରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇପାରିବ? ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅଧିପତିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା କାହାର କ୍ଷମତା ନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଯମଦୂତମାନେ କହିଲେ, “ଧନ୍ୟ ତୁମେ, ରାଜା! ଏପରି ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଥିଲେ, ଏ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ଲୋକ କିଏ?” ରାଜା ଏହି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଯମଦୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ ଏତେ ଭୟାନକ ନରକରେ ପୁଣିପୁଣି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲି, ଏହିଠାରୁ ଏତେ ଶୀଘ୍ର କିପରି ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଲି? ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ।” ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଦୂତ କହିଲେ, “ଏହି କଥା ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣରେ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ତୁମର ପୁଅର ପୁଣ୍ୟ ଓ ତୀର୍ଥର ଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଉଦ୍ଘାଟିତ ହେଲା। ତୁମର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ରାମ ଏବେ ଗୌତମୀ ତୀରେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେଇଠି ଥିବାରୁ ତୁମେ ଏହି ଭୟାନକ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ। ଯଦି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୌତମୀ ତୀରେ ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସ୍ନାନ କରି, ପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ପୁଅମାନୋଁକୁ ଯାଇ କୁହିବି; ଆମର ଶରଣ ତୁମେ, ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଅନୁମତି ଦିଅ।” ଏହି ଭାବେ ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯମଦୂତମାନେ କୃପାବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ଚାଲିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନୋଁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ। ତିନି ଭୟଙ୍କର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ନିଜ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି, ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଏଉଁପରି ରାଘବ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲି, ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ ତୀରରେ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ନଥିଲା। ସେଇ ଦିନ, ଗୌତମୀ ତୀରବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଅପାର, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଗଙ୍ଗା ତୀରବାସୀମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ। ଭାଇ, ଯାହା ନିୟତ, ତାହା ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବ; ପୃଥିବୀ ଭରି ଖାଦ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଅଭିଲାଷା କରୁଛୁ। ସାଉମିତ୍ରି, ନିଶ୍ଚିତ ଆମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମୁଖରେ ହବି ଦାନ କରିନାହିଁ; ଅବହେଳାରୁ ଭୂଦେବମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭୂକ୍ଷାରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏପରି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ସ୍ନାନ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହବି ଦେଲେ, ଠିକ୍ ସମୟରେ ଦେବତା ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇବେ।” ଏଭଳି ଦୁଇ ଭାଇ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦଶରଥ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେଠିକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ, “ଥା, ଥା!” ଏବଂ ଧନୁଷ୍ୟ ତାଣି, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦାନବ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ!” ପୁଣି, ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ କହିଲେ, “ଯାଅ, ଯାଅ! ଏଠାରେ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି; ଦେଖ, ସେ କିପରି ଦଢ଼ିଆଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ବଡ଼ମାନୋଁକୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଠାରେ ତୁମ ପରି ପାପୀଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ନାହିଁ; ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ହେବ।" ପୁଅମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଧୀରେ ଧୀରେ ଡାକି କହିଲେ, ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଝୁକି ହାତ ଜୋଡି ସ୍ନୁଷା ଓ ପୁଅମାନୋଁକୁ କହିଲେ, ପୁଣିପୁଣି ନିଜ ପାପ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ: “ମୁଁ ଦଶରଥ, ରାଜା; ମୋ ଶବ୍ଦ ଶୁଣ, ପୁଅମାନେ। ତିନି ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମୁଁ ଦୁଃଖ ପାଇଛି। ମୋ ଦେହକୁ ଦେଖ, ଛିରି ନରକରେ ପଡ଼ିଛି।